«Хаҗи әфәнде: пьесадан – сәхнәгә, сәхнәдән – балетка»

Казанның Татар китабы йорты диварларында татар әдәбияты һәм театры тарихына багышланган истәлекле вакыйга – «Хаҗи әфәнде: пьесадан – сәхнәгә, сәхнәдән – балетка» күргәзмәсе ачылды. Күргәзмә татар классигы Шәриф Камал иҗатына һәм аның иң популяр әсәрләренең берсе булган «Хаҗи әфәнде өйләнә» комедиясенең бай сәхнә язмышына багышлана.
Ачылышка театр сөючеләр, әдәбият белгечләре, студентлар һәм журналистлар җыелды. Чара барышында оештыручылар әлеге проектның максаты – ХХ гасыр башы татар мәдәни мохитен яңача күзаллау, пьесаның иҗат ителү тарихын һәм аның күпкырлы дәвамын күрсәтү булуын ассызыклады.
Пьесаның тууы һәм беренче адымнары
«Хаҗи әфәнде өйләнә» 1915 елда языла һәм шул ук елның ноябрендә Оренбург сәхнәсендә беренче тапкыр куела. Комедия заманның социаль мөнәсәбәтләрен, гаилә кыйммәтләрен, көнкүреш каршылыкларын җиңел юмор аша ачып бирә. Тамашачы әсәрне җылы кабул итә, һәм ул тиз арада татар театрлары репертуарына кереп китә.
Соңрак спектакль Казан һәм Уфа сәхнәләрендә дә зур уңыш белән бара. Пьеса һөнәри театрлар гына түгел, халык һәм үзешчән коллективлар тарафыннан да сәхнәләштерелә. Белгечләр аеруча режиссер Ширияздан Сарымсаковның 1944 елгы куелышын искә алды – ул образларның тирәнлеге һәм сәхнә чишелешенең яңалыгы белән аерылып торган.
Балетка әйләнү омтылышы
Күргәзмәнең аеруча кызыклы өлеше 1930 нчы еллар ахырына карый. Күпләр белеп бетермәгән факт: әлеге комедия нигезендә балет әсәре иҗат итү нияте дә булган. Татар балетмейстеры Гай Таһиров әсәр сюжетын музыкаль сәхнә формасына күчерергә омтыла. Аның иҗади планнары, автор белән фикер алышулары, эскизлар һәм хатлар бүген архивларда саклана.
Проект төрле сәбәпләр аркасында тулысынча тормышка ашмаса да, бу омтылыш үзе үк татар сәнгатенең жанрлар арасында иркен хәрәкәт итәргә әзер булуын күрсәтә. Пьесаның динамик сюжет корылышы, характерларның ачыклыгы һәм комик ситуацияләрнең пластик мөмкинлекләре балет форматы өчен дә кызыклы нигез булган.
Сирәк экспонатлар һәм тере тарих
Экспозициядә кунаклар пьесаның кулъязма нөсхәләрен, төрле елларда басылган китапларын, сирәк афишаларны һәм тарихи фотосурәтләрне күрә алды. Аерым бүлектә – балет проектына бәйле документлар: хат алышулар, иҗади планнар, кулъязма өзекләр. Әлеге материаллар тамашачыны ХХ гасыр башы иҗат лабораториясенә алып кергәндәй тәэсир калдыра.
Күргәзмә барышында экскурсоводлар әсәрнең чор контекстын да аңлатты: ул елларда татар театры формалашу этабын кичерә, милли драматургия үсә, сәхнә теле камилләшә. «Хаҗи әфәнде өйләнә» кебек әсәрләр исә бу процессның нигез ташларын тәшкил итә.
Әдәбият, театр һәм бию очрашкан нокта

Бу күргәзмә әдәбият белән театрның, драматургия белән хореографиянең үзара бәйләнешен күрсәтә. Бер гасырдан артык вакыт узса да, әсәр күтәргән темалар – гаилә, җәмгыятьтәге үзгәрешләр, кеше холкы – бүген дә актуаль яңгырый.
 «Хаҗи әфәнде» тарихы – ул бер әсәрнең генә түгел, ә татар сәхнә сәнгатенең дә үсеш юлын чагылдырган символик бер сәхифә.

Күргәзмә 27 майга кадәр дәвам итәчәк.

Фотолар: Милли музей фондыннан.