Үз-үзеңә куйган бәя нәрсәгә бәйле?

Кеше башка кешеләр янында үзен һәрвакыт бераз башкачарак тоя. Кемнеңдер матурлыгы, уңышы, үз-үзенә ышанычы безне үзебезгә башкача карарга этәрә. Ә кайчак, киресенчә, янәшәбездә үзеннән канәгать булмаган, тормышыннан зарланган кеше булса, без үзебезне кинәт уңышлырак һәм бәхетлерәк итеп тоя башлыйбыз.

«Мин дә начар түгел икән бит...»

Психологлар шундый эксперимент үткәрә. Анда 54 студент кыз катнаша. Аларны парларга бүләләр һәм үзләре турында кыскача автопортрет – ягъни үзләрен ничек күрүләре турында язарга тәкъдим итәләр. Бу язганнарны соңыннан аның пары булган кыз да укыячагын әйтәләр.
Әмма эксперимент вакытында бер хәйлә кулланыла: кызларга чыннан да партнерлары язган текстны түгел, ә экспериментны оештыручылар алдан әзерләгән ике төрле «автопортрет»ны укыталар.
Катнашучыларның яртысына үзенә бик нык ышанган, бәхетле һәм оптимистик кызның «автопортреты» эләгә. Ул үзен матур, акыллы, шат күңелле кеше дип саный. Мәктәпкә бик теләп йөргән, балачагы бәхетле һәм якты булган. Киләчәккә дә ул зур өмет белән карый.
Төркемдәгеләрнең яртысына исә бөтенләй башка төрле кызның «автопортреты» бирелә. Ул – үз тормышыннан канәгать түгел, гел зарланып йөрүче, үзен чибәр дип санамый, акылы да уртачадан түбәнрәк дип уйлый. Аның балачагы күңелсез үткән, мәктәпне ул яратмаган, ә киләчәктән курка.
Аннан соң экспериментта катнашучыларга үзләре турында яңадан язарга тәкъдим ителә һәм бу юлы мөмкин кадәр дөресен генә язарга кушалар.
Нәтиҗә гаҗәпләндерерлек була: үзенә бик нык ышанган кызның «автопортретын» укыганнарның үзләре турында да фикерләре үзгәрә, алар үзләре турында яхшырак фикер йөртә башлый.

Ни өчен шулай килеп чыга соң?

Психологлар моны кешенең үзен башкалар белән чагыштыруы белән аңлата. Үзенә ышанган, шат күңелле һәм уңышлы кешенең «портреты» белән очрашу бездә эчке уңайсызлык тудырырга мөмкин. Ә бу уңайсызлыкны киметү өчен кеше үзе турында фикерен дә үзгәртә.
Ягъни эчтән генә: «Ул шундый икән, минем дә кимчелекләрдән генә тормыйм бит», дигән кебек уй туа.
Ә гел зарланучы, үзен бәхетсез дип санаучы кызның «портреты» белән танышканнарда кире нәтиҗә күзәтелә. Алар үзләренә бераз тәнкыйтьчелрәк карый, хәтта үзләрендә моңа кадәр игътибар итмәгән кимчелекләрне дә күреп ала.
Кешенең үз-үзенә биргән бәясе шулай итеп янәшәдәге кешенең «фонына» карап үзгәрә ала дигән нәтиҗә чыгара белгечләр.
Бу күренеш безнең көндәлек тормышта да еш очрый. Мәсәлән, социаль челтәрләрдә гел сәяхәт итүче, матур өйдә яшәүче, уңышлары белән уртаклашучы кешеләрнең фотоларын карап утырганда, үз тормышыңның гадәти генә булып күренә башлавы мөмкин. Ә үзен бәхетсез хис иткән кеше белән сөйләшкәннән соң: «Минем тормышым алай ук начар түгел икән бит», –  дип уйлыйсың.
Димәк, үз-үзеңә биргән бәя һәрвакыт эчке сыйфатларыбызның гына чагылышы түгел. Аңа безнең кемнәр арасында яшәвебез һәм үзебезне кемнәр белән чагыштыруыбыз да тәэсир итә.

«Кем белән янәшә торуыңны кара...»

Икенче экспериментны Мичиган университетында үткәрәләр. Университетта яхшы түләнә торган җәйге эш урынына конкурс игълан ителә.
Һәр кандидатка эшкә урнашканда тутырыла торган анкета бирелә. Моннан тыш, алардан үзләре турында язарга да сорыйлар. Кандидатларга бу автопортретның эшкә алыну мөмкинлегенә бернинди йогынты ясамаячагын аңлаталар. Аның максаты – киләчәктә куллану өчен яхшы психологик тест әзерләү, имеш.
Кандидатларны озын өстәлнең бер башына утырталар. Якынча ун минуттан соң бүлмәгә тагын бер кеше керә. Ул өстәлнең каршы ягына барып утыра һәм үзе дә шушы эш урынына дәгъва кылучы булып кылана. Чынлыкта исә ул экспериментны оештыручыларның «ярдәмчесе» була.
Экспериментны оештыручылар алдан ук ике төрле образ әзерли. 
Беренчесе – «пөхтә әфәнде». Ул килешле итеп тегелгән костюмнан, ялтырап торган чиста аяк киеменнән, кулында матур портфель.
Икенчесе исә  – «шапшак әфәнде». Аның күлмәге үтүкләнмәгән, чалбары тузган, үзе кырынмаган да...
Психологлар шушы ике образ янында кешеләрнең үз-үзләрен бәяләве ничек үзгәрүне күзәтә.
«Пөхтә әфәнде» янында кешеләр үзләрен түбәнрәк бәяли башлый. Үзләрен җыйнаксызрак, хәтта бераз акылсызрак итеп тә тоялар. Үзләрендә моңарчы күренмәгән җитешсезлекләр күрәләр. 
Ә «шапшак әфәнде» бөтенләй башка нәтиҗәгә китерә. Аның янында кандидатларның үз-үзләренә бәяләре үсеп китә. Алар үзләрен бу кешегә караганда уңышлырак итеп тоя. 

Без үзебезне кем белән чагыштырабыз?

Бу ике эксперимент бер мөһим нәрсәне күрсәтә: үз-үзеңә биргән бәя – ташка язылган үзгәрмәс хөкем түгел. Ул аралашу барышында үзгәрергә мөмкин.
Без үзебезне аңлы рәвештә генә түгел, сиздермичә дә башкалар белән чагыштырабыз. Кемдер бездән уңышлырак булса, үзебезне уңышсызрак итеп тоярга мөмкинбез. Ә кемнеңдер тормышы безнекеннән авыррак булып күренсә, үзебезне бәхетлерәк сизәбез. Психологиядә бу күренеш социаль чагыштыру дип атала.
Аның тагын бер мөһим ягы бар: без һәрвакыт үзебезне бөтен кеше белән түгел, ә безнең өчен әһәмиятле булган кешеләр белән чагыштырабыз. Дустыбызның, хезмәттәшебезнең, туганыбызның яки бер үк яшьтәге танышыбызның уңышы безгә бөтенләй чит кешенең уңышына караганда көчлерәк тәэсир итә.
Шуңа күрә кайвакыт кеше: «Минем үз-үземә ышанычым кая югалды?» – дип аптырый. Ә җавап аның эчендә генә түгел, әйләнә-тирәсендә дә булырга мөмкин.

Үз-үзеңә бәя нәрсәдән тора?

Аңа берничә фактор йогынты ясый:

• балачактагы мөнәсәбәтләр – әти-әнинең, укытучыларның, якын кешеләрнең безгә ничек каравы;
• башкаларның бәясе – мактау, тәнкыйть, чагыштыру, кире кагу;
• шәхси тәҗрибә – уңышлар һәм уңышсызлыклар;
• социаль чагыштыру – үзебезне кемнәр белән янәшә куюыбыз;
• җәмгыятьнең таләпләре – «уңышлы кеше нинди булырга тиеш?» дигән күзаллаулар;
• социаль челтәрләр – башкаларның тормышындагы «иң матур мизгелләр»не үз тормышыбызның көндәлек чынбарлыгы белән чагыштыру;
• үзебез белән ничек сөйләшүебез – эчке тәнкыйтьченең тавышы да үз-үзеңә бәягә зур йогынты ясый.

Шуңа күрә үз-үзеңне бәяләүне ныгытасың килсә, башкалардан тулысынча аерылып яшәү кирәкми. Иң мөһиме – үзеңне бәяләү өчен бердәнбер үлчәү таягы итеп башкаларны кулланмау.
Безнең үз-үзебезгә биргән бәябез кайчак чын мөмкинлекләребездән бигрәк, үзебезне кемнең фонында күрүебезгә бәйле.