Мәтрүшкә җыябыз!

Мәтрүшкә – татар халкының иң яратып кулланган дару үләннәренең берсе. Аның хуш исен күпләр балачак, җәйге болыннар, авыл белән бәйли. Әби-бабайлар мәтрүшкәле чәйне салкын тигәндә генә түгел, көндәлек эчемлек буларак та әзерләгән. Ул йортка рәхәт ис тарата, күңелне тынычландыра, җылыта.

Бүген дә мәтрүшкә чәе үзенең популярлыгын югалтмый. Әмма файдалы үләннең дәвалау үзлекләре тулысынча саклансын өчен аны дөрес вакытта җыярга, тиешенчә киптерергә һәм сакларга кирәк. Бу кагыйдәләрне үтәгәндә генә мәтрүшкә үзенең хуш исен, тәмен һәм табигый сыйфатларын озак вакыт саклый.

Мәтрүшкә кайчан чәчәк ата?

Татарстанда һәм Россиянең урта полосасында мәтрүшкә гадәттә июнь ахырында чәчәк ата башлый, ә иң күп чәчәк аткан чоры июль аена туры килә. Кайбер урыннарда ул август башына кадәр чәчәк атып утыра.

Нәкъ менә чәчәк аткан вакытта үсемлектә эфир майлары, флавоноидлар, С витамины, дубиль матдәләр һәм башка биологик актив кушылмалар иң күп туплана. Шуңа күрә үлән җыючылар өчен бу чор иң кулай вакыт булып санала.

Мәтрүшкә җыю вакыты

Мәтрүшкә җыю вакыты – июнь ахырыннан август урталарына кадәр. Әмма төгәл вакыт һава шартларына һәм төбәккә бәйле.

Белгечләр үсемлекнең чәчәкләре тулысынча ачылган, ләкин әле коелырга өлгермәгән вакытын иң уңышлы чор дип саный.

Үләнне җыю өчен иң яхшы вакыт – кояшлы көннең иртәнге сәгатьләре. Иртәнге чык тулысынча кипкән булырга тиеш, әмма көннең кызу эссесе башланмаган булуы хәерле. Бу вакытта үсемлек дымсыз була, шуңа күрә ул яхшырак кипә һәм каралмый.

Яңгырдан соң, томанлы яки дымлы көннәрдә мәтрүшкә җыярга киңәш ителми. Артык дым киптерү процессын катлауландыра һәм үләннең бозылуына китерергә мөмкин.

Мәтрүшкәне ничек дөрес җыярга?

Дару үләннәрен җыйганда табигатькә сакчыл караш бик мөһим. Шуңа күрә мәтрүшкәне тамыры белән йолкырга ярамый.

Кайчы яки үткен пычак белән үсемлекнең өске өлешен генә – якынча 20–30 сантиметр озынлыгында кисеп алалар. Бу тамыр системасын саклап кала, һәм киләсе елда шул ук урында яңадан мәтрүшкә үсә ала.

Бер аландагы бөтен үсемлекне җыеп бетерергә дә кирәкми. Белгечләр бер мәйдандагы мәтрүшкәнең кимендә өчтән бер өлешен калдырырга киңәш итә. Бу үсемлекнең орлык бирүенә һәм табигый рәвештә үрчүенә мөмкинлек тудыра.

Кайсы урыннардан җыярга ярамый?

Дару үләннәренең файдасы аларның үскән урынына да бәйле.

Түбәндәге урыннарда үскән мәтрүшкәне җыю киңәш ителми:

• автомобиль юллары буенда;

• тимер юллар янында;

• шәһәр эчендә;

• завод-фабрикалар тирәсендә;

• чүплекләр һәм химик эшкәртү үткәрелгән басулар янында.

Үләннәр тирә-яктагы һавадан һәм туфрактан зарарлы матдәләрне үзенә җиңел сеңдерә. Шуңа күрә экологик яктан чиста болыннарны, урман аланнарын һәм авылдан ераграк урнашкан урыннарны сайлау хәерлерәк.

Мәтрүшкәне ничек киптерергә?

Мәтрүшкә киптерү – иң җаваплы этапларның берсе. Нәкъ менә бу вакытта хуш исен һәм файдалы матдәләрен мөмкин кадәр саклап калырга кирәк.

Җыелган үләнне юарга кирәкми. Әгәр өстендә тузан булса, аны җиңелчә генә селкеп алырга мөмкин.

Мәтрүшкәне ике төрле ысул белән киптерәләр:

Беренче ысул – кечкенә бәйләмнәр ясап, сабаклары белән өскә каратып элеп кую.

Икенче ысул – кәгазь, киндер яки мамык тукыма өстенә юка катлам итеп җәеп киптерү.

Киптерү өчен иң уңайлы урын:

• яхшы җилләтелә торган бүлмә;

• чардак;

• веранда;

• туры кояш төшмәгән күләгәле урын.

Туры кояш нурлары тәэсирендә үләннең төсе уңа, эфир майларының бер өлеше очып бетә.

Киптерү вакытында үләнне көненә берничә тапкыр әйләндереп тору файдалы.

Электр киптергечтә киптерергә мөмкинме?

Әйе. Әмма температура 35–40 градустан артмаска тиеш. Югары температура мәтрүшкәнең эфир майларын югалтуга китерә.

Дөрес кипкән мәтрүшкәнең сабагы җиңел сына, яфраклары ваклана, ә хуш исе саклана.

Кипкән мәтрүшкәне ничек сакларга?

Кипкән үләнне тулысынча суынгач кына савытларга тутыралар.

Саклау өчен иң уңайлы савытлар:

• пыяла банкалар;

• кәгазь капчыклар;

• киндер янчыклар;

• картон тартмалар.

Полиэтилен пакетларда сакларга киңәш ителми. Алар эчендә дым җыелырга мөмкин.

Саклау урыны коры, караңгы һәм салкынча булырга тиеш. Мондый шартларда мәтрүшкә үзенең хуш исен һәм файдалы үзлекләрен 1–2 ел саклый.

Мәтрүшкәнең файдасы

Мәтрүшкә составында эфир майлары, антиоксидантлар, органик кислоталар һәм витаминнар бар.

Халык медицинасында аны:

• хуш исле чәй әзерләү өчен;

• салкын тигәндә җылы эчемлек буларак;

• тынычландыру максатында;

• ашкайнату эшчәнлеген яхшырту өчен кулланганнар.

Шулай да мәтрүшкә дә дару үләне булып санала. Хроник авырулар, йөклелек яки даими дарулар кабул иткәндә үләннәрне дәвалау максатында кулланыр алдыннан табиб белән 

Мәтрүшкә җыю вакыты, дөрес җыю, мәтрүшкәне киптерү һәм саклау кагыйдәләрен үтәү – сыйфатлы дару үләне әзерләүнең төп шарты. Табигатькә сакчыл карап җыелган, дөрес киптерелгән мәтрүшкә кышкы озын кичләрдә хуш исле чәй булып кына түгел, җәйнең җылысын һәм болыннарның хуш исен дә искә төшерәчәк.