Кытай хөрмәсе ‒ зизифус

Корылыкка чыдам, тәмле җимеш бирә торган агач ул. Зизифус җимешләрен агачтан өзеп ашарга, киптерергә, кайнатма ясарга һәм төрле ризыкларга кушарга мөмкин. Әлеге агачның җимешләре витаминнарга һәм биологик актив матдәләргә бай.

Зизифус нәрсә ул һәм кайда үсә?

Зизифус (Ziziphus jujuba) – көзен яфрак коючан җимеш агачы. Аның туган җире – Кытайның төньяк һәм төньяк-көнчыгыш районнары. Бу үсемлек анда якынча 4000 елдан артык үстерелә. Аны чын хөрмә агачы белән бутарга ярамый: алар – бөтенләй башка үсемлекләр.

• Табигый шартларда зизифус агач яки куак рәвешендә үсә. Аның биеклеге, сортына һәм үсү шартларына карап, 5–10 метрга җитәргә мөмкин. Кайбер экземплярлар тагын да зуррак булып үсә.
• Агачның ботаклары еш кына зигзаг рәвешендә, кайберләрендә энәләр була. Яфраклары кечкенә, ялтыравыклы, овалсыман. Чәчәкләре вак, саргылт-яшел төстә. Гадәттә, яз ахырында яки җәй башында чәчәк ата.
• Җимешләре – эчендә каты төш булган итчел, түгәрәк яки озынча җимешләр. Аларның зурлыгы сортка карап 2–5 сантиметр тирәсе була.
• Өлгергәндә җимешләрнең төсе яшелдән аксыл-яшелгә, аннары кызгылт-көрән һәм куе көрән төскә үзгәрә. Яңа өзелгән җимешнең тәме алмага охшаган: сусыл, кетердәп тора, өлгергән саен баллырак була. Киптерелгән зизифус исә хөрмә җимешен хәтерләтә.
• Зизифус Кытайдан тыш, Үзәк Азия, Кавказ, Урта диңгез төбәге, Австралия һәм АКШның кайбер штатларында да үстерелә. Ул эссегә һәм корылыкка чыдам булуы белән билгеле. 

 Зизифусның нинди файдалы үзлекләре бар?

Зизифус җимешләре туклыклы матдәләргә бай булуы белән аерылып тора. Аларның составында:
•    С витамины;
•    В төркеме витаминнары;
•    калий, фосфор, кальций, тимер кебек минераллар;
•    полифеноллар;
•    флавоноидлар;
•    антиоксидант үзлекләргә ия булган башка биологик актив кушылмалар бар.

Аеруча С витаминына бай булуы игътибарга лаек. Калифорния университетының UC Davis Postharvest Research Center мәгълүматларында яңа өзгән зизифусның 100 граммында 400–600 мг чамасы аскорбин кислотасы булуы күрсәтелә. Әмма бу сан сортка, өлгерү дәрәҗәсенә һәм үстерү шартларына карап үзгәрә.

Зизифус составындагы полифеноллар һәм флавоноидлар антиоксидант үзлекләргә ия. Алар организм күзәнәкләрен оксидлашу стрессы белән бәйле зыяннан саклауга ярдәм итә ала. Антиоксидантлар организмның табигый саклану системасы өчен мөһим.
С витамины иммун системасының нормаль эшләвендә катнаша. Шуңа күрә С витаминына бай зизифус җимешләре дөрес туклануның файдалы өлеше була ала.

Зизифус җимешләрендә җепселләр (клетчатка) бар. Алар эчәклекнең нормаль эшләвенә, ашкайнату процессын җайга салуга ярдәм итә.

Зизифусны бакчада ничек үстерергә?

Зизифус –  талымсыз үсемлек. Тамыр системасы яхшы үскән агач корылыкка, туфракта туклыклы матдәләр җитмәүгә күп кенә җимеш агачларына караганда чыдамрак.
Ләкин яхшы уңыш алу өчен дөрес урын сайлау һәм яшь агачны тиешенчә карау мөһим.

Утырту урынын сайлау

Зизифус кояш ярата. Шуңа күрә аны бакчаның көньяк яки көньяк-көнбатыш ягына, кояш нурлары яхшы төшкән урынга утырту киңәш ителә.
Иң яхшысы:
•    көн дәвамында кояш яктысы җитәрлек булсын (аңа кояш нуры 6-8 сәгать төшәргә тиеш);
•    салкын җилләрдән сакланган урын булсын;
•    җир асты сулары якын булмасын;
•    су җыелып тормый торган участок булсын.
Бездәге кебек салкын климатлы төбәкләрдә агачны йортның яки каралтының көньяк ягына утырту файдалы.

Нинди туфрак кирәк?

• Зизифус төрле туфракларда үсә ала, ләкин суны яхшы үткәрә торган комсыл һәм җиңел балчыксыл туфракны өстен күрә.
• Авыр, сазлыклы, су җыела торган җирләр аның өчен бармый. Артык дым тамырларына зыян китерергә мөмкин.

Кайчан утыртырга?

Климат шартларына карап, зизифусны язын яки көзен утыртырга мөмкин. Салкын кышлы төбәкләрдә язгы утырту ышанычлырак: агачка кышка кадәр тамыр җибәрергә вакыт була.
Утырту тәртибе:
1.    Якынча 50–60 сантиметр киңлектә һәм тирәнлектә чокыр әзерләгез.
2.    Чокыр төбендәге туфракны йомшартыгыз.
3.    Үсентене тамыр муентыгы артык күмелмәслек итеп урнаштырыгыз.
4.    Тамырларын туфрак белән каплап, җирне җиңелчә тыгызлагыз.
5.    Мул итеп су сибегез.
6.    Тирәсенә черемә яки башка органик материалдан мульча җәегез.
Берничә агач утыртканда алар арасында якынча 4–5 метр ара калдырырга кирәк. Кечкенә бакчада ара сортның үсү куәтенә карап билгеләнә. 
 

Зизифусны орлыктан үстереп буламы?

Әйе, орлыктан да үстерергә мөмкин. Әмма бу ысулның берничә үзенчәлеге бар:
•    орлыкның шыту дәрәҗәсе түбән булырга мөмкин;
•    шытымны озак көтәргә туры килә;
•    орлыктан үскән үсемлекнең җимешләре ана агачныкы белән бертөрле булмаска мөмкин;
•    беренче уңышны алу өчен күбрәк вакыт кирәк.
Шуңа күрә бакчачыларга питомниктан сортлы, ялганган яки тамырдан үрчетелгән үсенте алу отышлырак.
Тагын бер ысул – тамыр үсентеләрен күчереп утырту. Зизифус төп агачтан еракта да яшь үсентеләр бирергә мөмкин. Аларны тамырлары белән аерып алып, аерым урынга утыртырга була.

Зизифусны ничек тәрбияләргә?

Зизифуска артык катлаулы тәрбия кирәк түгел. Әмма беренче елларда агачка игътибар таләп ителә.

• Су сибү. Яшь агачлар дымга мохтаҗ. Утыртканнан соң туфракның артык кибүенә юл куймаска кирәк.Агач ныгып, тамырлары тирәнгә киткәч, ул корылыкка шактый чыдам була. Шулай да җимеш формалашу һәм өлгерү чорында дым җитәрлек булу уңышның сыйфатына уңай йогынты ясый. Суны еш-еш, аз-азлап түгел, ә туфракның торышын исәпкә алып, тамырлар тирәнлегенә җитәрлек итеп сибү яхшырак.
• Ашлау. Зизифус туфракның артык уңдырышлы булуын таләп итми. Аны күп күләмдә азотлы ашламалар белән туендыру кирәк түгел. Яз көне, агач үсә башлаганда, черемә яки баланслы комплекслы ашлама кулланырга мөмкин. Әмма ашламаны туфрак составына һәм агачның үсешенә карап сайларга кирәк. Артык ашлау ботакларның бик күп үсүенә, ә җимеш бирүнең кимүенә китерергә мөмкин.
• Кисү һәм ябалдашын формалаштыру. Зизифусның ябалдашы табигый рәвештә формалаша, шуңа күрә аны еш кисәргә кирәкми.

Язын:
•    корыган ботакларны алыгыз;
•    сынган һәм авыру ботакларны кисегез;
•    бер-берсенә терәлеп үсә торган ботакларны сирәкләгез;
•    агачның эченә таба үскән артык ботакларны алыгыз.
Яшь агачны беренче елларда формалаштыру мөһим. Аның өчен бер төп кәүсәле яки берничә төп ботаклы форма сайларга мөмкин.

Кышка әзерләү

Зизифусның салкынга чыдамлыгы сортка, үсемлекнең яшенә һәм үсү шартларына бәйле. Аны бөтен җирдә дә кышка чыдам дип әйтеп булмый.
Төньяк төбәкләрдә, Татарстанда һәм Россиянең урта полосасында үстергәндә түбәндәгеләрне истә тоту мөһим:
•    җирле климатка яраклашкан сорт сайлагыз;
•    кояшлы һәм җилдән сакланган урынга утыртыгыз;
•    беренче елларда кәүсә тирәсендәге туфракны мүлчәләгез;
•    яшь агачны кышка махсус материал белән төрегез;
•    артык дымлы һәм салкын урынга утыртмагыз.

Зизифус кайчан чәчәк ата һәм җимеш бирә?

Зизифус, гадәттә, яз ахырында яки җәй башында чәчәк ата. Чәчәк ату чоры шактый озакка сузылырга мөмкин. Аның вак чәчәкләре күпләп ачыла, ә җимешләре җәйнең икенче яртысында формалаша башлый.
Беренче уңышны алу вакыты үсемлекнең ничек үсүенәһәм сортына бәйле. Сортлы үсентеләр орлыктан үстерелгән агачларга караганда иртәрәк җимеш бирергә мөмкин.
Җимешләрнең өлгерү вакыты да климатка бәйле. Җылы төбәкләрдә уңышны җәй ахырында ук җыя башлыйлар, ә салкынрак төбәкләрдә бу чор сентябрь–октябрьгә туры килергә мөмкин. Кайбер соң өлгерә торган сортларның җимешләре тагын да озаграк коелмый тора.

Зизифус җимешләрен кайчан һәм ничек җыярга?

Зизифус уңышын җимешнең төсенә карап җыялар.
Өлгерүнең төп этаплары:
1.    Яшел чор. Җимешләр әле тулысынча өлгермәгән, каты һәм тәме җитәрлек дәрәҗәдә татлы түгел.
2.    Аксыл-яшел чор. Җимешләр ашарлык хәлгә килә, сусыл һәм кетердәп тора.
3.    Кызгылт-көрән чор. Җимешләр баллана, өлгерүнең чираттагы этабына җитә.
4.    Куе көрән чор. Җимешләр тулысынча өлгерә, киптерү өчен дә яраклы.
Яңа килеш ашарга теләсәгез, җимешләрне аксыл-яшел яки кызара башлаган чорда җыярга мөмкин. Ә киптерү өчен тулысынча өлгергән, көрән төскә кергән җимешләр кулайрак.
Ботакларында энәләр булырга мөмкин, шуңа күрә сак булырга һәм перчатка кияргә кирәк.

Зизифус җимешләрен ничек кулланырга?

Зизифусның иң зур өстенлекләренең берсе – җимешләрен төрлечә кулланып була. 
1. Яңа килеш ашау
Яңа өзгән зизифус җимешләре алмага охшаган. Аларның кабыгы юка, йомшагы сусыл һәм кетердәп тора.
Аны җиләк-җимеш салатларына, десертларга һәм боткаларга да кушалар.
2. Киптерү
Киптерелгән зизифус – иң киң таралган ризыкларның берсе.
Аны әзерләү өчен:
•    тулысынча өлгергән җимешләрне сайлагыз;
•    яхшылап юыгыз һәм суын саркытыгыз;
•    бер катлам итеп җәеп, электросушилкада, духовкада яки җиләс, коры урында киптерегез;
•    әзер җимешләрне коры, чиста савытта саклагыз.
Киптерелгән зизифусның тәме баллырак була. Ул хөрмә җимешенә охшый, шуңа күрә кайчак аны чәй янына тәм-том урынына бирәләр.
3. Кайнатма һәм джем ясау
Зизифустан кайнатма, джем, компот һәм төрле десертлар әзерлиләр. Кайнатма өчен җимешләрне шикәр белән кушып, бераз су өстәп, йомшарганчы пешерәләр. 
Кытай кухнясында зизифусны кайбер ашларга, шулпаларга һәм ит ризыкларына да өстиләр икән.

Зизифусны ничек сакларга?

Яңа өзелгән җимешләрне бүлмә температурасында озак саклап булмый. Ә менә кояшта тотып бераз кипшерткәне шактый озак саклана ала.
Киптерелгән җимешләр ел буена да бозылмый. Аларны дым керми торган, яхшы ябыла торган савытка салып, коры һәм салкын урында сакларга кирәк. 

Зизифус үстерү турында бакчачылар еш бирә торган сораулар

Зизифусны Татарстанда үстереп буламы?
Татарстанңа кыш салкын килеп, җәй салкынча булган еллар зизифус өчен кыенлык тудырырга мөмкин. Иртә өлгерә торган, салкынга чыдам сорт сайлау, кояшлы урынга утырту һәм яшь агачны кышын саклау мөһим.
Ялгызы гына үскән зизифус агачы гына җимеш бирәме?
Кайбер сортлар үзеннән-үзе серкәләнә ала. Шулай да ике төп утыртсаң ышанычлырак.
Зизифус ничә ел яши?
Зизифус – күпьеллык агач. Уңайлы шартларда дистә еллар үсә һәм җимеш бирә ала. Аның гомер озынлыгы сортка, климатка һәм тәрбиягә бәйле.

фотолар ясалма фәһем генерациясе