Известь белән туфракны харап итмәгез! «Чәйнек»ләр өчен дүрт кагыйдә

Туфракның әчелеген ничек киметергә? Известь кертеп дисәгез, бер яктан хаклы, икенче яктан хаксыз булачаксыз. Ни өченме? Чөнкт туфракның әчелеген киметер өчен известь кертүнең үз кагыйдәләре бар. Башта туфракның әчелеге нәрсә аңлатканын һәм аның ни өчен әчеләнүен ачыклыйк.

Туфрак ни өчен әчеләнә?

Туфракның pH күрсәткече 6дан түбән булса, ул әче туфрак дип санала. Күпчелек үсемлекләр өчен pH күрсәткеченең 6–7 аралыгында булуы яхшы. Гомумән алганда, үсемлекләрнең күбесе әчелеге аз туфракны ярата. Нейтраль туфракта үсүне өстен күрүчеләр дә бар. Мәсәлән, розалар, клематисл, пион һәм күп кенә суганчалы чәчәкләр шундый.
Кара җиләк, гортензия, рододендрон, вереск һәм башкалар исә әчелеге югары булган туфракларды яхшы үсә.

Күпчелек очракта туфракның әче булуы – аның табигый рәвештә шулай формалашуы нәтиҗәсе. Моңа туфрак барлыкка килгән тау токымнары, шулай ук явым-төшемнәрнең күләме  йогынты ясый. Еш кына озакка сузылган яңгырлар нәтиҗәсендә туфракның туклыклы матдәләре юыла. Мондый туфракларның әчелеге югары була.

Туфракның механик составы һәм сугару өчен кулланыла торган суның сыйфаты да мөһим роль уйный. Күпләр яңгыр һәм кар сулары нейтраль дип уйлый. Чынлыкта исә аларның да әчелеге бар: күрсәткече якынча 5 pH тәшкил итә.

Туфракның pH күрсәткечен бер тапкыр һәм мәңгегә үзгәртү мөмкин түгел. Нинди генә чаралар күрсәгез дә, берничә елдан туфракның pH күрсәткече элекке хәленә кайтачак. Шуңа күрә туфракның әчелеген үзгәртә торган матдәләрне – мелиорантларны – даими рәвештә кертергә туры киләчәк.

Туфракның артык әче булуыннан тыш, аның артык селтеле булу проблемасы да бар. Бу хәлне төзәтү күпкә катлаулырак. Туфракның артык тозлануы да очрый. Болар турында башка вакытта сөйләшербез. Ә бүген сүз – әче туфрак турында.

Туфракның әчелеген ничек дөрес киметергә?

Туфракның әчелеген киметү өчен берничә чара бар. Алар туфракның хәлен мәңгегә үзгәртмәсә дә, үсемлекләр өчен уңайлы шартлар тудырырга ярдәм итә. Мондый уңайлы шартлар, гадәттә, 3–4 ел саклана.

Беренче кагыйдә: туфракны 3–4 елга бер тапкыр известьларга кирәк
Туфракның әчелеген киметүне ел саен яки вакыт-вакыт кына башкарырга ярамый. Аны билгеле бер тәртип буенча, һәр 3–4 ел саен үткәрергә кирәк. Кирәкле pH күрсәткечен булдыру һәм саклау өчен нәкъ менә шушы кагыйдәне үтәү мөһим.
Бу, дүрт елга бер тапкыр бөтен бакчаны известь белән күмеп ташларга кирәк, дигән сүз түгел. Мелиорантларны план буенча өлешләп тә кертергә мөмкин. Беренче елны – өч түтәлгә, икенче елны – дүрт түтәлгә, өченче елны – барлык җимеш агачлары төбенә һәм шулай дәвам итәргә була.
Моның өчен бакчагызның схемасын төзегез һәм анда нинди эшләр башкарылганын, аларның кайчан үткәрелгәнен билгеләп барыгыз.
Мондый план тагын бер сәбәп аркасында кирәк: мелиорантларны кайбер башка ашламалар белән бергә кулланырга ярамый.

Икенче кагыйдә: бер-берсенә туры килмәгән ашламаларны кушмагыз
Иң беренче чиратта, известьне һәм туфракның әчелеген киметә торган башка чараларны органик ашламалар белән бергә кертергә ярамый.
Моның сәбәбе гади: известь яки көл органик матдәләр белән реакциягә кергәндә аммиак бүленеп чыга. Нәтиҗәдә органик ашламаларның иң кыйммәтле өлеше булган азот һавага оча, ашламаның файдасы сизелерлек кими. Азотның югалуы шактый ук зур булырга мөмкин. 
Бу кагыйдә тирескә, черемәгә, шулай ук сидератларга да кагыла. Кайбер бакчачылар сидератларны туфракка күмәр алдыннан өсләренә известь сибә. Болай эшләргә кирәкми.

Туфракны известьләү белән органик ашламалар кертү арасында вакыт аралыгы булырга тиеш! Тирес һәм черемә известь кулланганнан соң киләсе сезонда гына кертелә. Яки, киресенчә, башта тирес кертәсез, ә известьне аннан соң кулланасыз.
Шулай ук известьне фосфорлы ашламалар белән бергә кертергә ярамый. Алар үзара тәэсир итешкәндә фосфор суда эреми торган формага күчә һәм үсемлекләр өчен үзләштерү мөмкин булмаган хәлгә килә. Шуңа күрә көзен известь керткән булсагыз, фосфорлы ашламаларны язын кулланыгыз. Яки киресенчә.

Доломит онына кагылышлы тагын бер мөһим нечкәлек бар. Бу ашлама турында алдарак җентекләбрәк сөйләшербез. Ә хәзергә шуны гына истә тотыгыз: доломит оны кулланылган туфракка калимагнезия кертергә ярамый. Аны доломит оны белән бер үк вакытта гына түгел, гомумән, доломит оны кулланылган урыннарда файдалануның да мәгънәсе юк. Беренчедән, аннан файда булмаячак. Икенчедән, туфракта магний артык күп җыелырга мөмкин. Ә магний кайбер мөһим элементларга каршы тәэсир итә, беренче чиратта – фосфорга.

Өченче кагыйдә: известьны дөрес күләмдә кулланыгыз
Бакчагызга күпме известь, көл, доломит оны яки акбур кертергә кирәклеген беләсезме? Бу матдәләрнең составы да, тәэсир итү үзенчәлекләре дә төрле. Иң мөһим аерма – аларның туфракка тәэсир итү тизлегендә.
Известь
Иң киң таралган чара – известь. Ул сүндерелгән һәм сүндерелмәгән була. Үсемлекләргә кирәкле файдалы матдәләр ягыннан караганда, известьнең составы әллә ни бай түгел.
Известь суда эреми. Әмма туфрактагы әче матдәләр белән реакциягә кереп, суда эри торган кальций гидрокарбонатына әйләнә. 
Известьне туфракка квадрат метрга 200–500 грамм исәбеннән кертәләр. Төгәл күләме туфракның составына бәйле. Җиңел, комлы туфракка азрак, ә авыр туфракка күбрәк известь кирәк.

Туфракның әчелеген киметү өчнг кайсы мелиорант яхшырак?

Известь
Известь – иң тиз тәэсир итә торган мелиорант. Тулы күләмдә керткән очракта, аның тәэсире якынча дүрт ел саклана.
Мөһим искәрмә: сүндерелмәгән известьне бары тик көзен генә кертәләр. Бу очракта аның күләмен 20 процентка киметергә кирәк.
 

Акбур
Акбурның известьтән аермасы шунда: ул – табигый материал. Ә известьне акбурны югары температурада җылытып, химик юл белән алалар. Акбурның составы – кальций карбонаты, ә известьнеке – кальций оксидлары.
Акбур туфракка әкренрәк тәэсир итә. Аны квадрат метрга 300–800 грамм исәбеннән кертәләр. Аның нәтиҗәлелеге акбур кисәкчәләренең зурлыгына да бәйле: никадәр ваграк булса, шулкадәр яхшырак.
Акбурның коры булуы да мөһим. Дымланган, укмашкан акбур үзенең нәтиҗәлелеген югалта.
 

Доломит оны
Доломит оны – доломит минералыннан алынган табигый ашлама. Аның составында кальций һәм магний карбонатлары, шулай ук төрле микроэлементлар бар.
Төрле урыннардан алынган доломитның составы бер-берсеннән аерыла. Шуңа күрә доломит онының төсе дә төрле булырга мөмкин: ак төстән алып алсу төскә кадәр.
Доломит оны әкренрәк тәэсир итә, әмма аның файдалы үзенчәлекләре озаграк саклана – алты елга кадәр. Кертергә кирәкле күләме акбурныкы кебек: бер квадрат метрга 300–600 грамм.
Доломит оны туфракның әчелеген киметүче йомшаграк чара булып санала. Моннан тыш, ул чын мәгънәсендә ашлама да, чөнки үсемлекләр өчен мөһим микроэлементларны үз эченә ала.
Бу мелиорант магний җитмәүгә аеруча сизгер культуралар өчен беренче чиратта сайлана. Алар арасында виноград, җимеш агачлары (төшлеләре), помидор, бәрәңге һәм кайбер ылыслы үсемлекләр бар.
 

Көл
Көл составында кальций гына түгел, калий, фосфор һәм бик күп микроэлементлар да бар. Шуңа күрә ул туфракның әчелеген киметүче чара гына түгел, ашлама буларак та кулланыла.
Ләкин көлнең составы нинди агачтан булуына бәйле. Мәсәлән, көнбагыш сабакларыннан алынган көл чыннан да кыйммәтле. Ә башка төр көлнең файдасы азрак булырга мөмкин. Кайбер очракларда ул хәтта зарарлы да.
Әгәр буяулы такталар, ДСП, чүп-чар һәм башка шикле материаллар яндырылган булса, аннан алынган көлне бакчада кулланырга ярамый. Көлне үзегез әзерләмәсәгез, аның составына карата сак булыгыз. Төрле җитештерү предприятиеләреннән алынган көлдә кирәкмәгән катнашмалар, шул исәптән кургаш кебек агулы авыр металлар да булырга мөмкин.
Туфрак өслегенә тигез итеп керткәндә, көлнең күләме квадрат метрга якынча ярты литрлы банка тәшкил итә. Әмма ул мөмкин кадәр вак булырга тиеш.
 

Дүртенче кагыйдә: туфрагыгызның чыннан да әче булуына инаныгыз!
Бу – иң мөһим кагыйдә. Сез туфрагыгызның чыннан да әче булуына тулысынча ышанырга тиеш! Моны төгәл ачыкламыйча торып, мәкаләдә телгә алынган чараларның берсен дә кулланмагыз.  Туфракның әчелеген артык киметеп, селтеле итүнең нәтиҗәләрен төзәтү күпкә катлаулырак. Шуңа күрә известь, акбур, доломит оны яки көл кертергә ашыкмагыз. Башта туфракның pH күрсәткечен тикшерегез, аннары гына нинди чара кирәклеген хәл итегез.

Туфракның pH күрсәткечен ничек тикшерергә?

Туфракның әчелеген яки селтеле булуын белү өчен махсус pH-тест полосалары, электрон pH-метр яки бакчачылар өчен әзерләнгән тест-комплектлар кулланыла.
Өй шартларында тикшерү ысулы:
1. Бакчаның төрле урыннарыннан 10–15 см тирәнлектәге туфрак үрнәкләре алыгыз.
2. Аларны бер савытка салып, яхшылап болгатыгыз.
3. Туфракның бер өлешенә дистилляцияләнгән су кушып, боламык сыман катнашма ясагыз.
4. 15–20 минут көтегез.
5. pH-тест тасмасын катнашмага тыгып алыгыз һәм төсен шкала белән чагыштырыгыз.

PH күрсәткече нәрсәне аңлата?

pH 7дән түбән булса – туфрак әче.
pH 7 булса – туфрак нейтраль.
pH 7дән югары булса – туфрак селтеле.
Күпчелек бакча культуралары өчен pH 6–7 аралыгындагы туфрак уңайлы санала. 

Мөһим: туфракның әчелеген күз белән генә билгеләп булмый. Аны көзен дә, язын да тикшерергә мөмкин. Известь, доломит оны яки башка матдәләр туфракка тикшерү нәтиҗәләренә карап кына кертелә.

фото ясалма фәһем генерациясе