"Калак белән алма казыйм әле!" Татарларны төрлечә сөйләштерә торган диалекталь сүзләр тупланмасы

Күрше Чувашия Республикасының татар, дөресрәге, мишәр җирлекләрендә танышлары, дуслары булмаганнар бу, мөгаен, дөрес җөмлә түгел, дип уйлап куйгандыр. Ялгышасыз! Батыр һәм Комсомол районнарында яшәүче милләттәшләребез нәкъ менә шулай сөйләшә. “Калак белән алма казыйм әле”, аларча: “Көрәк белән бәрәңге казыйм әле”, – дигәнне аңлата.


Татар халкы төрле төбәкләрдә яши. Район белән район арасындагы сөйләм теле аермасы шуңа килеп чыккан да. Бер-берсенә күрше, янәшә урнашкан җирлекләрнең уртак диалекталь сүзләре дә күп. Әмма Татарстанның бер очы белән икенче очы бер-берсен аңламаслык сүзләр дә җитәрлек. Кайберләрендә бер үк сүзнең төрле мәгънәләрдә йөрүе мәзәк хәлләр дә китереп чыгарырга мөмкин әле. Танышларымның берсе сөйләгән иде: “Азнакайлыларга (ул үзе – Яңа Чишмә районыннан) әкәленең ни икәнең аңлатам, озынча, шома, дип. Тәгәри-тәгәри көлделәр, аларда ул сүз кеше әгъзасын аңлата икән”.


Бу юлы әдәби телдә мәгънәсе бер булып, төрле авыл-район диалектында икенче мәгънәгә ия булган сүзләрне барларга булдык. Чувашиядән башлаганбыз икән, дәвам итик.

Шулай итеп, әлеге республикада яшәүче милләттәшләребез көрәкне – калак, бәрәңгене алма, дип әйтә. Ә алманың үзен буалма, диләр. Эченә тозлы эремчек тутырылган камыр ризыгы аларда – кәлҗемә, Актанышта шул ук сүз белән сумсага әйтәләр, ә Татарстанның кайбер районнарында кәлҗемә – җебегән, дигән сүз.

Чувашия татарларында тагын сүз бар: түр, Татарстанда ул – өйнең алгы өлешен аңлатса, аларда – капка төбе. Сүз уңаеннан, алар капканы да капка дими, ә яшелчә исеме белән йөртә – кабак ди. Җәймә сүзе бездә өстәлгә яки урын-җиргә җәя торган тукыма булса, аларда җәеп пешерә торган ризык. Бездә рус милләтеннән булган хатык-кызларга "марҗа" дисәләр, алар камка бөҗәген марҗакай дип йөртә. Аннары ул якларда “таем” дигән сүз ишетсәгез дә һич тә үпкәләмәгез, безнеңчә “җаным”, дип яратып әйткән сүзнең синонимы ул, гәрчә Татарстанда йорт хайванына шулай дәшсәләр дә.


Безнең төбәкнең шундый кызыклы диалекталь сүзләргә иң бай районнарының берсе – Актаныш. Биредә болай да үзенчәлекле сөйләм, диалектлар исә кайвакыт җөмләләрен башка төбәк кешеләренә бөтенләй аңлаешсыз итәргә мөмкин.

Әдәби телдә абый кешене аңлаткан агай сүзе аларда “абау” кебек гаҗәпләнүне аңлату ысулы. Кешегә берәр бәйрәм чарасына бирелә торган бүләк – аларда кечкенә урман дигән сүз. Ачуланганнарын алар талау сүзе белән белдерә, әдәби сөйләмдә ул урлау мәгънәсендә йөрсә дә; шулай ук көек сүзе дә – ачу килгәндә кулланыла, “Көек килә”, ди алар, гәрчә көек – көйгән дигән мәгънәдә йөрсә дә.

Гөләндәм дигән хатын-кыз исеме белән актанышлылар чәчәк букетын атый. Кул дигәч, кешедәге кул күз алдына килсә, әлеге район халкы билгеле бер җир, урынны шулай дип атый. Сәйлән – күп районнарда бисерны аңлатса, Актанышта төймә; нәрсәне дә булса җәйгәндә кулланыла торган җәю фигыле белән актанышлылар язгы ташу, җәелгән суны атый. Күңел ачуны биредә ирек ачу диләр, ирек әдәби телдә азатлык мәгънәсендә йөри. Сүз үңаеннан, Чувашия татарларында да  бар әле бу төшенчә. Алар “сагындым”ны “иректем” ди. Аннары, актанышлылар кыйнамый, ә кисә. Кызык, ә! Димәк, Актанышта яшәүче калай әтәчләр: “Хәзер мин сине кисеп атам!” – дип сөйләшә.

Балык Бистәсендә дә кыйнау сүзе башкача яңгырый, алары “ватып атам” ди. Тагын Балык Бистәсе һәм Саба якларында кашыкны калак диләр, бу сүзне, гомумән, төрле район халкы төрлечә аңлый, ахры, кем нәрсәне тели – шуны калак дип йөртә. Ә калакның беренчел мәгънәсе – агачтан ясалган коймак-белен әйләндерә торган җайланма. Шул ук районнарда  “чокырны алып бир әле”, дигән сүзләр ишетергә мөмкин. Аларга һич тә берничә метр тирәнлектәге чокыр-чакыр кирәкми, бу районнарда яшәүчеләр чәйне чокырдан, ягъни чынаяктан эчә. Апас, Буа, Кайбыч якларында исә чынаякны “йомыр/йомры” диләр, әдәби телдә йомры йомгак кына булса да. Аннары, әдәби сөйләмдә ишекне, капканы ачканда кулланыла торган ачу сүзен Татарстанның күпсанлы үзәк районнарында тамак сүзенә ялгап кулланалар. Бу, әлбәттә, кеше әгъзасының ачылуы дигән сүз түгел, ә ашыйсы килүне белдерүче тамак ачу төшенчәсе.


Тагын бер киң таралган омоним – тәкә. Тәкә диюгә иң беренче күз алдына дүрт аяклы йонлы йорт хайваны килеп баса.  Тик Актаныш, Минзәлә, Сарман, Кукмара районнарында тәкә – ризык, кемдәдер пирог, кемдәдер бәлеш яки сумса. Юка дигәч тә төрле район төрле ризыкны күз алдына китерә. Бу очракта сүз сыйфат турында бармый, каядыр юка – белен, ә Апаста, әйтик, составында катык булган күпереп пешә торган камыр ризыгы. Малларга эчерү өчен он һәм су кушып ясалган апара сүзе Кукмара якларында аяк астында ята, алар пычракны шулай дип атый. Тагын Кукмарада җәйләүдән чәй эчәләр, бу сүз биредә чәй тәлинкәсен аңлата. Әдәби сөйләмдә исә – кыр-болын мәгънәсендә йөри. Бихисап күп районнарда өстәл артында бал кашыгы дигән сүзне дә ишетергә мөмкин. Бу һич тә балны гына сосып ала торган махсус кашык түгел, ә кечкенә чәй кашыгы. Беренче карашка берничек тә бер-берсе белән бәйләп булмый торган кашык һәм аяк сүзләрен керәшеннәр бәйли алган. Кашыгаяк – аларда савыт-саба дигән сүз.


Күп районнарда аякка кия торган йоннан бәйләнгән кыска балтырлы оекбашны башмак дисәләр, кайбер җирлекләр таналарын шулай атый. Яңа Чишмә мишәрләре яздан көзгә кадәр ындырда тир түгә. Юк, алар һич тә ярты ел дәвамында икмәк чистартып ятмый анда, ә бәрәңге, яшелчә үстерә, чөнки биредә ындыр – арткы бакча дигән сүз. Аннары алар идәнне дә, өстәлне дә себерә, чөнки бу районда себерү – сыптыру мәгънәсендә дә йөри икән. Әлеге җирлектә яшәүчеләр үзләре шаярып: “Бездә идәнне дә, өстәлне дә, анаңны да себерәләр,” – диләр. Байтак районнарда кешеләр бер-берсен шыттыра ала, әдәби сөйләмдә үсемлекләр дөньясына кагылган әлеге сүз алдауны аңлата. Шул ук Яңа Чишмә, Чирмешән һәм Апас якларында да “Шыттырма инде!” – дигән сүзләр ишетергә мөмкин.
 

Апас дигәннән, биредә утны кабызмыйлар, ә элдерәләр. Кайбер җирлекләр ашны ашамый, ә эчә. Минзәлә кебек з-д хәрефләрен алыштырып сөйләшүче районнар чүкеч белән казакка суга. Башка җирдә моның өчен җинаять җаваплылыгына тартырлар иде, ә Минзәләдә бу – кадак кына. Башкортстан ягында яшәүче милләттәшләребез исә суны да, сүзләрне дә сиптерә. Анда тезеп китеп сөйләүне шулай атыйлар.

 

фото: https://pixabay.com/
чыганак: http://intertat.ru/tt

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • Син минем балам! – Нихәл, улым! – Айдар Фидаилевич ак биләүдәге бәбине күтәреп, битенә үк терәде. Үз гомерендәге иң шатлыклы көне бүген аның! – Рәхмәт сезгә, Ләйлә! Бу бәхетне бүләк иткәнегез өчен. – Ир баланы күтәргән килеш Ләйләгә борылды. Хатын елый иде. Башта яшерен генә тамган күз яшьләре тора-бара тоташ үксүгә әверелде.  – Ай-дар... Фи-даи-левич... ба-ла-ны бир-мим... Бирә... ал-мыйм... – Ләйләнең бу сүзләре иңрәү булып чыкты. 
    9971
    5
    125
  • Бозым Сихерчеләр, имчеләрне никтер картаеп-бирчәеп беткән карчыклар кыяфәтендә генә күзаллый иде моңарчы Галия. Аларның яшәгән йорты да каядыр бер читтә, аулакта булырга тиеш иде кебек. Ул йорт үзе үк күңелдә шик уятырга, шом кертергә тиеш...  Ачык йөзле, ак яулыклы апа каршы алды аларны.
    5800
    1
    77
  • 6929
    2
    49
  • Ялгыш очрашу Инде ничә ел үткән, әмма аны күргән саен, атлап барган җирдән адымнарын әкренәйтә, йөзенә иңгән гаепле елмаюын махсус җыерылган кашлары астына яшерергә тели. Оныта алмый бугай шул...
    8031
    1
    44
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 18 сентябрь 2020 - 10:15
    Без имени
    Бик матур хикэя !!! Укыйсы да бик кунелле булды !!! Эйдэ бергэлэшеп устерсеннэр инде сабыйларын .... Лэйлэ узе дэ югалтуны кичергэн бит !!!Бэхет елмайган димэк .... Бэхетлэре булсын барча балаларнын да .... Кеше бэхет очен туа,бэхетле булсын hэркем ....
    Син минем балам!
  • 18 сентябрь 2020 - 14:00
    Без имени
    Бик яхшы эсэр,бик азлар гына анлый шул язмышнын кисэтуен.Яшь чагымда ирем бн ачуланышкач,сойлэшмим дип уземэ-узем суз биреп,ярты кон сойлэшмэсэм,ике улымнын берсе нык итеп авырый башлый иделэр,температуралар бн.Шуннан сойлэшэ башлыйсын инде,уртак борчу килгэч.Купме сынадым,гел шулай була иде,аннары тэкэбберлегемне читкэ куеп,элэгешсэк тэ,сойлэшмичэ йормэдем,мин хаклы булсам,ярар,Аннан минем Бер жирем жэ кимеми дип,уземне тынычландыра идем.Бер тирэ,аерылыйм микэн эллэ дигэн уйлар да кергэлэде,аннары уйладым,этилэре балаларга минем шикелле ук якын,бигрэк тэ ир балага,этилэреннэн аерып алсам,барыбер мине гаеплэрлэр,алар да бит ир кешелэр,алга таба узем генэ доес тэрбия бирэ алырмынмы дип,барысын уйлап торып калдым.Аллага шокер,хэзер шуна соенеп бетэ алмыйм,инде 45-ел яшибез.Балалар да гаилэле,аларга гел тигезлектэ уз балаларын узлэренэ устерулэрен телим.Балалар бэхете эти-энидэн тора.
    Бала хакы
  • 18 сентябрь 2020 - 14:47
    Без имени
    Шуннан ни булды?
    Яңгыр 
  • 18 сентябрь 2020 - 15:05
    Без имени
    Фото, фото, купме хатирэ саклый. Ойгэ кайткач, экрен генэ фотоальбом алып, карап утырырга яратам. Менэ балачак, менэ усмер чак, менэ мин инде усеп житкэнмен. Бу ваеыт аралыгында ни генэ булмады, ни генэ тормышта алышынмады. Сагынып искэ аласын. Тагын бер кайтыр идем дип эченнэн генэ хыялланасын.
    Фотолар дәвалый? 
  • 17 сентябрь 2020 - 09:00
    Без имени
    БИК шэп кинэшлэр.Истэ калдырырга кирэк эле.
    Әни кешенең өйләнгән улына киңәшләре
Реклама
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда
Бу – безнең уртак тарихыбыз
Журналыбыз архивыннан
«Объективта – әни»
Кешелек хакында фәлсәфи уйланулар, робот София һәм ипи
Балачак – уйнар чак...