Әби бете – чүпме, салат үләнеме?

Безнең якта аны чүп үләнгә генә саныйлар. Ә менә Кавказда яшел салатларга кушалар. Чынлап та кара көзгә кадәр ям-яшел һәм бик сусыл аның яфраклары. Инде бакчада ашарга яраклы сусыл үләннәр беткән вакытта да ул әле кинәнеп үсеп утыра.  

Әби бете нинди үлән?

Бик вак булганга, тиз арада җирне басып киткәнгәдер, халык телендәге атамасы аның – әби бете. Фәнни атамасы — Stellaria media. Рус телендә мокрица дип йөртәләр, ә инглизчә исеме — chickweed.
Бу – берьеллык, кайчак кышлап чыгучы, җиргә ятып үсә торган үлән. Сабаклары нечкә, тармакланган, аларның озынлыгы гадәттә 10–40 сантиметрга җитә. Яфраклары вак, очлары бераз очланган. Чәчәкләре кечкенә, ак төстә, биш таҗ яфрагыннан тора. Таҗ яфраклары тирән теленгәнгә,  биш түгел, ә ун таҗы  бар кебек күренергә мөмкин.
Ул дымлы урыннарны ярата. Яшелчә түтәлләрендә, бакча сукмаклары буйлап, теплицаларда, йорт тирәсендә еш очрый. Җылы һавада тиз үсә, туфрак өслегенә җәелеп, зур булмаган яшел келәм хасил итә. Аның орлыклары да җиңел тарала, шуңа күрә бер урында берничә ел рәттән күренергә мөмкин. Салкынча һавада да үсә ала.

Составында нәрсәләр бар?

• Витаминнар. Бу үләннең яшел өлешендә С витамины һәм каротиноидлар барлыгы мәгълүм. С витамины иммун системаның нормаль эшләвендә, коллаген ясалышында һәм  тимернең үзләштерелүендә катнаша. Каротиноидларның кайберләре организмда А витаминына әверелә ала. Әмма анда витаминнар күләме даими түгел, шуңа күрә билгеле бер витмин чыганагы дип исәпләү дөрес булмас иде.
• Флавоноидлар. Анда кверцетин, рутин һәм башка флавоноидлар бар. Аларның антиоксидант активлыкка ия, күзәнәкләргә зыян китерергә мөмкин булган ирекле радикаллар белән бәйле процессларга йогынты ясый.
• Фенол кушылмалары. Әби бетеннән алынган төрле экстрактларда фенол кислоталары һәм башка полифеноллар табылган. Бу матдәләрнең бер өлеше ялкынсыну процессларына тәэсир итә.
• Сапониннар һәм башка биологик актив кушылмалар. Аның составында сапониннар, май кислоталары, стероллар һәм башка матдәләр булуы билгеле.

Организмга ничек ярдәм итә ала?

1. Организмны антиоксидант матдәләр белән тәэмин итә.
Мокрицада табылган кайбер флавоноидлар һәм фенол кушылмалары антиоксидант активлык күрсәтә. Антиоксидантлар күзәнәкләрдә оксидлашу процесслары белән бәйле зыянны киметүдә катнаша.
2. Рационны төрләндерә.
Мокрицаның яшь, сусыл өлешләрен салатларга һәм башка ризыкларга кушарга мөмкин. Бу – таныш яшел аштәмләткечләрдән тыш, рационны төрләндерүнең бер ысулы.
3. Ялкынсыну процессларына йогынты ясый.
Мокрица экстрактларының лаборатория тикшеренүләрендә ялкынсынуга каршы актив булуы билгеле. Галимнәр бу нәтиҗәләрне үсемлек составындагы биологик актив матдәләр белән бәйли.
4. Тән тиресенә уңай йогынты ясый.
Халык медицинасында мокрицаны тире авырулары вакытында: кычытыну, чабыру, бөҗәк тешләгән урыннарны тынычландыру өчен кулланганнар. Аның микробларга каршы һәм ялкынсынуга каршы активлыгы да өйрәнелгән.
5. Кандагы шикәр күләменә тәэсир итә.
Мокрица экстрактларының диабетка каршы һәм тән авырлыгын киметүгә бәйле мөмкинлекләре лабораториядә һәм хайваннарда үткәрелгән кайбер тәҗрибәләрдә өйрәнелгән.
6. Ютәл һәм сулыш юллары белән бәйле авырулар вакытында организмга өстәмә көч бирә.
Халык медицинасында әби бетен какырык чыгаруны җиңеләйтүче һәм йомшартучы үлән буларак кулланалар. 
7. Ашкайнатуны яхшырта, эч кибүне кисәтә.
Халык медицинасында бу үләнне эч кибү һәм ашказаны-эчәк эшчәнлеге белән бәйле проблемлара булганда кулланганнар. 
8. Организмны чистарта.
Аның бәвелне арттыручы һәм организмнан чыгарчы үзлеге булуы мәгълүм.

Мокрицаны ничек кулланырга?

Мокрицаны куллануның иң гади һәм чагыштырмача куркынычсыз юлы – аны дару үләне итеп түгел, ә ашарга яраклы кыргый яшел үлән буларак, аз күләмдә ризыкка кушу. Аны куллану өчен махсус расланган дәвалау дозалары юк. Шуңа күрә интернетта очрый торган «көненә фәлән стакан эчәргә» дигән рецептларны фәнни яктан нигезләнгән киңәш итеп кабул итәргә ярамый.

• Салатка кушарга. Яшь, сусыл яфракларын һәм сабак очларын җентекләп юып, яшелчә салатларына кушарга мөмкин. Кыяр, редис, яшел суган һәм укроп белән бергә кулланырга була. Үләннең тәмен башта аз күләмдә сынап карарга кирәк.
• Пешкән ризыкларга өстәргә. Яшь үләнне турап, ашларга, яшелчәдән пешкән ризыкларга кушарга мөмкин. Аны яхшылап юып, аш пешеп чыгар алдыннан өстиләр.
• Төнәтмә итеп эчәргә. Халык медицинасында мокрицадан чәй яки төнәтмә әзерләү ысуллары бар. Әмма аны эчү өчен дәлилләргә нигезләнгән доза, курс озынлыгы һәм конкрет авыруларга карата нәтиҗәлелеге билгеләнмәгән. Шуңа күрә дару максатында эчүне табиб белән киңәшләшмичә башларга кирәкми.

Үләнне җыю һәм саклау

Аны ризык сыйфатында куллану өчен җыйганда түбәндәге кагыйдәләрне истә тотарга кирәк:

• Чиста урын сайлагыз. Юл читеннән, автомобильләр күп йөри торган урыннардан, чүплекләрдән, химик матдәләр кулланылган түтәлләрдән җыярга ярамый.
• Яшь, сәламәт үләнне генә җыегыз. Саргайган, күгәргән, черегән яки бөҗәкләр зыян китергән үсемлекләрне кулланмагыз.
• Озак сакламагыз. Яңа җыелган үлән тиз шиңә һәм бозыла. Суыткычта чиста савытта, кыска вакытка гына саклау яхшы.
• Әби бетен киптереп сакларга да мөмкин, ләкин киптергәч, үсемлектәге кайбер биологик актив матдәләр сакланмый.

Кемнәргә кулланырга ярамый?

Ашарга яраклы яшел үләннәр күп очракта организмга файда китерсә дә, аны күп күләмдә ашау яки дәвалау максатында даими эчүнең куркынычсызлыгы җитәрлек өйрәнелмәгән. Ул аллергия китереп чыгарырга,, ашказаны авыруларын көчәйтеп җибәрергә мөмкин. Диарея вакытында да яшел үләннәрне чикләү таләп ителә. Шуңа күрә сак булырга кирәк. 

Фото ясалма фәһем генерациясе