Габдулла Кариев – татар театрына нигез салучы

Бүген татар профессиональ театрына нигез салган күренекле режиссер, актер һәм җәмәгать эшлеклесе Габдулла Кариевның тууына – 140 ел. Аның исеме татар мәдәнияте һәм милли театр тарихы белән аерылгысыз бәйләнгән. Габдулла Кариев татар сәхнәсен яңа дәрәҗәгә күтәргән, театр сәнгатен халыкка таныткан шәхес буларак тарихка кереп калган.

Габдулла Кариев кем ул?

Габдулла Кариев 1886 елның 8 маенда хәзерге Нурлат районына кергән Күлбай-Мораса авылында дөньяга килә. Киләчәктә татар профессиональ театрына нигез салучыларның берсе булачак бу шәхескә туганда Миңнебай исеме кушыла. Аның фамилиясе – Хәйруллин. Гади авыл мохитендә үскән малай кечкенәдән үк үткен зиһене, зирәклеге һәм белемгә омтылышы белән аерылып тора.

Ул вакыттагы татар гаиләләрендә дини белемгә зур әһәмият бирелгән. Миңнебай да бик яшьли мәдрәсәдә укый башлый, гарәпчә өйрәнә, Коръән укырга өйрәнә. Аның хәтере искиткеч көчле була: әле 12 яшендә генә булуына карамастан, ул Коръәнне яттан укый ала. Авыл халкы һәм остазлары моңа соклана. Нәкъ менә шул сәләте өчен аңа «Карый» кушаматы тагыла. Татар телендә «карый» сүзе Коръән укучы, дин гыйлемен яхшы белүче кеше мәгънәсендә кулланыла.

Риваятьләргә караганда, авыл мулласы да аның зирәклегенә игътибар итә. «Миңнебай» исеме мондый акыллы һәм белемле егеткә туры килеп бетми дип санап, аңа «Габдулла» исемен бирә. Шуннан соң ул Габдулла Кариев булып таныла башлый. Соңрак бу исем татар театр тарихына мәңгегә кереп кала.

Балачак елларында ук белемгә, сәнгатькә һәм кешеләр алдында чыгыш ясарга омтылган Габдулла Кариев киләчәктә татар мәдәниятенең иң күренекле шәхесләренең берсенә әверелә. Аның тормыш юлы татар театрының тууы һәм үсеше белән аерылгысыз бәйләнеп кала.

Габдулла Тукай белән дуслык

Яшь чагында Габдулла Кариев белем алуын дәвам итү өчен Уральск шәһәрендәге мәдрәсәгә укырга китә. Нәкъ менә шул еллар аның дөньяга карашын формалаштыруда, мәдәнияткә һәм сәнгатькә мәхәббәт уятуда зур әһәмияткә ия була. Уральск ул чорда татар зыялылары, шагыйрьләр һәм мәгърифәтчеләр җыелган үзәкләрнең берсе саналган. Биредә яңарыш рухы көчле була, яшьләр арасында әдәбиятка, театрга, иҗтимагый тормышка кызыксыну арта.

Мәдрәсәдә укыган вакытта Габдулла Кариев татар халкының бөек шагыйре Габдулла Тукай белән таныша. Бу танышлык аның тормышында тирән эз калдыра. Тукай инде ул вакытта ук үзенең үткен фикерләре, шигырьләре һәм милләт язмышы турында уйланулары белән яшьләрне рухландыра торган шәхес була. Кариев Тукай белән аралашкан саен татар әдәбиятына, милли мәдәнияткә һәм сәнгатькә тагын да ныграк тартыла башлый.

Ике яшь талантны милләт язмышы, татар халкының киләчәге турында уртак фикерләр берләштерә. Алар татар җәмгыятендә мәдәниятнең әһәмияте, халыкны белемле итү, сәнгать аша милләтне үстерү турында еш сөйләшә. Тукай иҗаты Кариев күңелендә милли үзаңны көчәйтә, аңа рухи көч һәм илһам бирә.

Нәкъ шул елларда Габдулла Кариев сәнгатьнең кешеләргә тәэсир итү көчен аңлый башлый. Ул әдәбият, шигърият, театр белән кызыксына, төрле мәдәни кичәләрдә һәм әдәби җыелышларда катнаша. Соңрак аның театр сәнгатенә бөтенләй кереп китүендә һәм татар профессиональ театрына нигез салуда Уральскидагы мохитнең, шулай ук Габдулла Тукай белән аралашуның йогынтысы бик зур була.

Татар театры турында хыял

1907 ел Габдулла Кариев тормышында аеруча әһәмиятле чорларның берсенә әверелә. Шул елны ул Камил Мотыйгый үтенече белән атаклы Мәкәрҗә ярминкәсенә бара. Ул вакытта Мәкәрҗә ярминкәсе Россиянең иң зур сәүдә һәм мәдәни үзәкләренең берсе саналган. Бирегә төрле шәһәрләрдән сәүдәгәрләр генә түгел, артистлар, музыкантлар, театр труппалары да җыела торган була. Ярминкәдә тормыш кайный, төрле милләт вәкилләре үз мәдәниятен күрсәтә.

Нәкъ менә шунда Габдулла Кариев беренче тапкыр профессиональ театр труппаларының чыгышларын күрә. Сәхнәдәге уен, актерларның осталыгы, декорацияләр, тамашачының театрны сокланып каравы яшь Кариевка гаять көчле тәэсир итә. Ул театрның кешеләр күңеленә үтеп керә алуын, җәмгыятькә йогынты ясау көчен аңлый башлый. Театр аңа гади күңел ачу чарасы гына түгел, ә милләтне уятучы, кешеләрне уйландыра торган зур сәнгать булып күренә.

Шул мизгелләрдә аның күңелендә зур хыял туа – татар халкының да үз профессиональ театры булырга тиеш дигән фикер ныгый. Ул вакытта татар халкы арасында театр сәнгате әле яңа гына үсә башлаган була. Милли сәхнә булдыру җиңел эш түгел иде: җәмгыятьтә театрга каршы карашлар да яши, матди мөмкинлекләр дә чикле була. Әмма Кариев бу авырлыклардан курыкмый. Киресенчә, ул татар театры милләтнең мәдәни үсеше өчен кирәк дип саный.

Берникадәр вакыттан соң ул үзенең фикердәшләрен туплый һәм легендар Сәйяр труппасын оештыра. «Сәйяр» сүзе гарәп теленнән «сәяхәтче», «гизүче» дигән мәгънәне аңлата. Бу исем очраклы сайланмый, чөнки труппа даими рәвештә шәһәрдән шәһәргә йөреп чыгыш ясый. Алар Казан, Уфа, Оренбург, Әстерхан һәм башка шәһәрләрдә спектакльләр куеп, татар халкын театр сәнгате белән таныштыра.

«Сәйяр» труппасы татар профессиональ театры тарихында аерым урын алып тора. Ул татар сәхнә сәнгатенең беренче җитди иҗат мәктәпләренең берсенә әйләнә. Труппа репертуарында милли әсәрләр белән беррәттән рус һәм Европа драматургиясе дә урын ала. Бу исә татар тамашачысын дөнья театры белән таныштырырга ярдәм итә.

Габдулла Кариев үзе дә сәхнәдә актер буларак чыгыш ясый, спектакльләрне куя, труппаның иҗади юнәлешен билгели. Ул театрны милләткә хезмәт итүче зур көч итеп күрә. Аның тырышлыгы нәтиҗәсендә татар театры әкренләп профессиональ дәрәҗәгә күтәрелә, ә «Сәйяр» исеме татар мәдәнияте тарихына алтын хәрефләр белән языла.

Константин Станиславский белән очрашу

Кариев үз труппасын махсус Мәскәүгә алып барып, Константин Станиславский белән очраштыра. Бу вакыйга татар театры өчен тарихи әһәмияткә ия була. Кариев рус һәм Европа театр традицияләрен өйрәнеп, милли сәхнә сәнгатен үстерергә омтыла.

Театр аның бөтен тормышы

Габдулла Кариев шәхси тормышын театрга багышлый. Аның гаиләсе булмый. Язучы Галимҗан Ибраһимов болай дип яза:

«Кариев өчен тормыш, дөнья, бәхет, сәгадәт юк, тик театр гына бар...»

1916 елда ул актриса Фатыйма Ильская белән таныша һәм аңа гашыйк була. Әмма бу мәхәббәт җавапсыз булып кала.

Сәхнәдәге онытылмас рольләре

Габдулла Кариев режиссер буларак кына түгел, талантлы актер буларак та таныла. Ул татар һәм дөнья классикасын сәхнәгә куя. Репертуарда Николай Гоголь, Александр Островский, Фридрих Шиллер әсәрләре урын ала.

Кариев башкарган күренекле рольләр:

• Бәдри – «Галиябану» 

• Юныс хаҗи – «Хаҗи әфәнде өйләнә» 

• Сираҗетдин – «Банкрот» 

• Кәрим бай – «Бәхетсез егет»