«Статистика барысын да белә»: СССРда беренче халык санын алу ничек узган?

1926 елның 17 декабрендә СССРда тарихта беренче мәртәбә Бөтенсоюз халык санын алу узды. НЭП чоры җәмгыяте нинди булган, ни өчен статистика «Двенадцать стульев» әсәре битләренә кергән һәм 1926 елгы халык санын алу нәтиҗәләре Бөек Ватан сугышында җиңүгә ничек йогынты ясаган?

 

1926 елгы халык санын алу – Россиядә уздырылган өченче җанисәп алу. Беренчесе – 1867 елда Россия империясендә, ә икенчесе 1920 елда инде РСФСРда уза, ләкин Гражданнар сугышы барганлыктан, илнең кайбер өлешләрендә генә үткәрелә.

20 нче еллар ил статистикасының алтын чоры: ил сугышлар һәм революцияләр аша уза, хөкүмәт индустриаль үсеш максатын куятөрле статистик тикшеренүләрне хуплый. Нәкъ шул чорда Ильф һәм Петровның җиңел кулыннан «Двенадцать стульев» романында «статистика барысын да белә» дигән канатлы сүзләр кулланыла. 1926 елгы Бөтенсоюз халык санын алу зур җәмәгать эше буларак та планлаштырыла. Аны үткәрү өчен дәүләт 10 миллион сум акча бүлеп бирә (доллар курсы 2 сум булып, ак ипи 22,5 тиен тора, ә милиционерның уртача хезмәт хакы 42044 сум тәшкил итә). 

1926 елгы халык санын алуга әзерләнгәндә атаклы статистлар Василий Михайловский һәм Олимпий Квиткин киләчәктә җанисәп алуда кулланылачак фәнни принципларны төзиләр.Беренче Бөтенсоюз халык санын алу рекордлы вакыт эчендә уза – җанисәп мәгълүматларын эшкәртеп 56 томда бастыру өчен нибары 16 ай вакыт кирәк була. Бернинди машиналар кулланмыйча.

1926 елгы җанисәп программасы 14 пункттан тора: кешенең җенесе, яше, милләте, туган теле, туган урыны, җанисәп алу урынында күпме яшәве, гаилә хәле, белеме, физик җитешсезлеге, кайда эшләве, эшсезлеге күпмегә сузылуы, элек кайда эшләве, яшәү өчен акча чыганагы, хәтта психик сәламәтлеге исәпкә алына. Болардан тыш, гаилә картасында гаиләнең ничә кешедән торуы, ничә ел никахта яшәүләре, тормыш шартлары күрсәтелә.

10–14 яшьлек үсмерләрне аерым категория белән билгелиләр, аларның ни белән мәшгуль булуларын искәртәләр. Нигездә, үсмерләр әти-әниләренә йорт эшләрендә булыша, арада эшләүчеләре дә була.

Эшләми табылган керемгә яшәүчеләр дә ул чорда аңлы гражданнар булган һәм «төп профессия» дигән графада «карак-рецевидист» яки «фахишә» дип чын дөресен язганнар.

«1926 елгы җанисәп мәгълүматлары хуҗалык үсешенең беренче бишьеллык планнары өчен нигез булып торган, нәтиҗәдә авыл хуҗалыгы иле индустриаль илгә әйләнгән, АКШтан кала, дөнья экономикасында икенче урынны биләгән», – дип сөйләде Региональ проблемалар институты директоры Дмитрий Журавлев 2020 елгы Бөтенроссия халык санын алу Медиаофисына.

1928–1932 елларда СССРда 3 мең завод сафка бастырыла. Ул елларда булдырылган промышленность потенциалы халкыбызга Бөек Ватан сугышында җиңү яуларга булышты, дип билгеләп үтте Журавлев.

Реклама
Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • 7983
    10
    249
  • ТУГАН ЙОРТ БУСАГАСЫ  Җиңел велосипедының бер як мөгезенә аскан авыр сумкасын йорттан-йортка йөри-йөри бушатып бетергәч, Гүзәлия өенә табан атлады. Замана үзгәрү белән, кеше белән кеше арасындагы элемтә чаралары арта бара...
    8423
    9
    198
  • Бәхет шәүләсе ​​​​​​​Тиранның төрлесе була. Кул күтәреп, җәберләп кенә торучыны түгел, кешене рухи яктан басып, иреген чикләп яшәүчеләргә карата да әйтелә ул. Карап торышка менә дигән ир, кайгыртучан әти дип уйларлык кешеләр дә гаиләдә тиран булып чыгарга мөмкин.
    8409
    6
    128
  • Ике туй – бер ир «Ике тапкыр кияүгә чыгарсың», – диде миңа чегән хатыны. Күзләремә яшь килде...
    7275
    3
    111
  • Кардагы эзләргә ни булыр?!  Урамда кар-буран уйный. Әллә быелның беренче бураны инде?! Юл кырыйларында кар эскерте өелеп тормаганга шулай тоеламы соң, әллә яуганы да эреп бетә баргангамы. Һәр яуган кар, сукмакларны тутырып бөтерелгән буран бу кышның беренчесе сыман... 
    6960
    0
    106
Соңгы комментарийлар
  • 29 гыйнвар 2020 - 09:03
    Без имени
    Зур рәхмәт Сезгә матур фикерләрегез өчен! Быел сабакташлар белән очрашуга кайткач, "ияреп" килгән хикәяләремнең берсе. "Сынау", "Рәнҗеш" дигән хикәяләремнең дә сюжетлары шушы очрашу мизгелләрендә туды. Алар "Сөембкә" сайтында басылдылар. Укучыларым белән бәйләнештә тоткан өчен "Сөембикә" кызларына олы рәхмәтләремне белдерәсем, сәламәтлек, иҗат уңышлары теләсем килә. Үрнәк булырлык та, сабак бирерлек тә, файдалы һәм кирәк язмалары белән "Сөембикә" алдагы көннәрдә дә барыбызны да куандыоып торсын! Люция Әблиева
    Кайтаваз
  • 29 гыйнвар 2020 - 10:19
    Без имени
    Әйе, сүзне әйткәнче уйларга кирәк тә, кайчак авыздан чыгып оча шул! "Каргышның тиешлесе дә уртак төшә" дия иде әнием. Шуңа күрә каргау түгел рәнҗергә дә куркам, Алла сакласын каргыш- рәнҗешләрдән. Бик гыйбрәтле язма, рәхмәт, ошады.
    ​Каргыш – каргыштан аерыла
  • 29 гыйнвар 2020 - 12:34
    Без имени
    Гыйбрәт!!! Аллам сакласын дияргә генә кала монда. Рәхмәт, уйландыра торган, тәрбияви , тирән эчтәлекле.
    Кичерү
  • 28 гыйнвар 2020 - 19:42
    Без имени
    Юк, хозай курхэтмэсен, ошондай азымга этэргэн Ир менэн бер кондэ тормас инем...
    ​Ачы көнбагыш
  • 29 гыйнвар 2020 - 03:22
    Без имени
    Бик матур язма! Дорес язылган.Узе сайлаган хонэргэ гомер буе тугры булган,яратып башкарган ,ярдэмгэ килергэ хэрвакыт эзер булган медицина кешелэренэ дан!!! Мин дэ язмадагы Рэшидэ гэ ошаган фельдшерны белэм.40 елдан артык бер авылда яшэп,эшлэп тирэ-яктагы 6 авылга медицина ярдэме курсэтуче Зилэ Кинзяшева хакында язасым килде.Зилэ узе Башкортостаннын Авыргазы районында туып ускэн.Кырмыскалы районынын Тансаит авылына медучилищены беткэч эшкэ жибэрелэ 1978 елда .шул елдан башлап элеге конгэ кадэр , пенсиядэ булуына карамастан,Зилэбез хэрбер ярдэмгэ мохтаж кешегэ медицина хезмэте курсэтэ.КЕМ.кайсы авылда,жэйме,кышмы ,буран,янгырмы -йогереп ярдэмгэ килэ. Шулай ук ул узенен тормышында кешелэр конлэшерлек итеп алып бара.Тормыш иптэше Анур белэн якты матур йорт салып кереп ике эзмэвердэй егет устереп ,аларны ойлэндереп ,оныкларына шатланып яшилэр.Зилэбез авылда гына тугел район кулэмендэ хормэтле кеше. Чын кунелемнэн килэчэктэ дэ аларга исэнлек саулык белэн озын гомер,шатлык телим!
    Кайтаваз
Реклама
«Объективта – әни»
Кешелек хакында фәлсәфи уйланулар, робот София һәм ипи
Балачак – уйнар чак...