​Ачыла архивлар, языла язмышлар: Багъбостан абыстай кешеләргә кер, идән юып көн күргән

Оренбур шәһәре «Туган тел» татар милли-мәдәни мөхтәрияте татар телен, мәдәниятен, тарихын саклап калу максаты белән үз эшендә яңа юнәлеш ачып җибәрде. Оренбур ягын өйрәнү, биредә яшәгән данлы шәхесләрнең исемнәрен барлау һәм аларны халыкка җиткерү – күпкырлы эш. Бу юнәлешнең җитәкчеләре булып Хәзирә Гыйззәт кызы Әбделманова, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Вәсилә Хәлим кызы Шәрәфетдинова һәм педагогика фәннәре кандидаты, доцент Әлфия Гайса кызы Абделхаликова билгеләнделәр.

Мөгаллимә Багъбостан Вилдан кызы Мөэминова 1916-1917 елларда Кабан авылында укытучыларга белем бирү курсларын оештырган. Бу вакыйгага 100 ел тулу уңае белән шәһәребезнең Х. Ямашев исемендәге китапханәсендә беренче шундый тарихи сәгать узды.

Татар хатын-кызларының югары белем өчен көрәше – рухи мирасыбызның бик аз яисә бөтенләй диярлек өйрәнелмәгән, әмма бик гыйбрәтле, фаҗигале һәм бик кызыклы бер сәхифәсе дияргә була. Бу сәхифә үз эченә татар халык мәгарифе тарихында мәңге сүнмәс беренче йолдызлар белән беррәттән, язгы аҗагандай ялтырап алган меңләгән билгесез зыялы хатын-кызларыбыз язмышын үз эченә ала.
ХIХ гасырның азагында-ХХ гасырның башында Оренбурда күп мәктәп-мәдрәсәләр ачыла. Атаклы «Хөсәения» мәдрәсәсеннән тыш, кыз балалар өчен ачылган «Багъбостан», «Камалия», «Адамова», «Гайниҗамал Насыйрова» мәктәпләре белән беррәттән мөселманнарның җәмгыяте хәйриясе карамагындагы «Кызлар өчен һөнәр мәктәпләре» уңышлы эшләп килгәннәр.
1908 елда Оренбурда татар кызлары өчен беренче җәдит (яңача укыту) мәктәбе ачыла. Багъбостан Вилдан кызы Мөэминова оештыра ул мәктәпне. Аның тормыш юлы турында тамашачыларга Хәзирә абыстай Әбделманова сөйләде.

Б. Мөэминова 1884 елда хәзерге Татарстанның Азнакай районы Мәндәй авылында туа, 3 яшендә әтисез кала. Әнисе 5 баланы арбага төяп, Оренбурга килә. Үскәч Багъбостан Адамова мәктәбендә белем ала, шагыйрь һәм мөгаллим Габдулла Мөэминовка (Рәдуди) кияүгә чыга. Башта өендә тегү-чигү буенча түгәрәкләр ача. Укучылар күп булганлыктан, Гани, Мәхмүт байлар Хөсәеновларның уллары шәһәребезнең хәзер Трофимов тыкрыгындагы йорт сатып алып, шунда атаклы Багъбостан кызлар мәктәбен оештыралар.

Укыту-тәрбия эшләре яңача куелган мәктәпнең даны еракларга тарала. Россиянең төрле почмакларыннан татар, башкорт, казахъ, кыргыз, үзбәк кызлары укырга килә. Хәтта Кытайдан да киләләр. 10 ел вакыт эчендә бу мәктәпне 1212 кыз тәмамлый, шуларның 149ы мөгаллимә булалар.

Багъбостан ханым Диния нәзарәтендә имтихан тотып, мөгаллимәлек хокукы ала, уку-укыту эшләре белән танышу өчен Төркиягә бара һәм мөселман хатын-кызларыннан аңарчы һичкем аяк басмаган Төркия парламентының утырышында төрек телендә чыгыш ясый, үз мәктәбе эше белән таныштыра. Аның мәктәбендә татар зыялары Р. Фәхретдин, Ф. Кәрими, Х. Бәкер, Б. Шәрәф һ.б. Укыта.
Мәктәпне 1917 елда ябалар һәм аңа «Русско-татарская средняя школа имени Ильича» дигән исем бирәләр. Мөэминова биредә 1925 елга кадәр мөдир вазифасын башкара, аннан Уфага китә. Багъбостан абыстай 1938 елда репрессияләнгән, 1940 елда акланган, ләкин Уфага 1956 елда гына кайткан. Аның азаккы еллары авыр узган: ул кешеләргә кер, идән юып көн күргән. Хәзирә абыстай Уфага архивларга барып, андагы документлар белән танышып кайтканы турында сөйләде, Б. Мөэминованың аяныч тормышын ачыклады.

Туган якның тарихы белән кызыксынучы Сарыкташ районы Кабан авылында яшәүче Марат Солтангуҗин Багъбостан Мөэминовага багышланган күп документлар, гәзитләр, фотолар алып килгән. Ул 1916-1917 елларда туган авылында мөгаллимә укытучылар өчен белем бирү курсларын оештыруы турында сөйләде. Ике ел рәттән икешәр ай узган курсларга башта 80 кеше килсә, икенче елны инде төрле төбәкләрдән 200 укытучы килгән. Авыл халкы аларны өйләренә алып, тәрбияләгән, бер-берсе белән хәтта туганлашканнар. Озаткан вакытта, Кара Яр станциясенә курайда уйный-уйный, бөтен авыл халкы барган.
Марат уникаль фоторәсемнең оригиналын күрсәтте. 100 ел узуга карамастан, фото бозылмаган, курсларга җыелган укытучыларның ачык йөзләреннән нур сибелеп тора.
Тамашачы, Кабан авылында туган, олы яшьтәге Ләла апа Солтангүҗина да фотода берничә авылдашларын таныды, алар турында сөйләде.

Кичәдә тагын бер якташыбыз – шагыйрә Зәйнәп Сәгыйдә турында да әйтелде. Ул 1897 елда Каргалы авылында туган, 1921 елда Урта Азиягә китеп, 1994 елда вафат булган. З. Сәгыйдә татар хатын-кызларын белем алырга өндәп, ХХ гасыр башында күп шигырьләр язган. Аларны Гүзәл Хәсәнова укыды.

Кичә күңелле узды. Ростроповичлар исемендәге сәнгать институты студенты Ринат Инсапов татар җырларын матур итеп башкарды. «Туган тел» татар милли-мәдәни мөхтәрияте рәистәшләре Т. Шәрипов һәм Р. Маннанов матди чыгымнарны үз өсләренә алдылар.

...Фоторәсемнәрдән бик чибәр, татар милли баш киеме – калфак кигән ханымнар карап тора. Дан казанган мөгаллимәбез һәм шагыйрәбез, оренбурлыларның горурлыгы. Ничек матур, сокландыргыч итеп киенеп йөргәннәр безнең әбиләребез! Татар икәнлекләре әллә кайдан күренеп торган!
Бу кичәгә килгәннәр күп мәгълүматлар алып, оештыручыларга рәхмәтләрен әйтеп, татлы милли ризыклар белән чәй эчеп, фикерләр белән уртаклашып, вакытларын файда белән уздырып таралаштылар.












Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • «Мин синең иреңне бәхетле итәм...» Тормышның яңа борылышында үзебезне нәрсә көткәнен без беркайчан белмибез. Уйламаган җирдән аякка уралган ниндидер борчулармы, әллә бөтенләй көтмәгән сөенечләрме? Тормыш борылышлары безне күкләрдән җиргә төшерә ала. Ә кайчак – киресенчә: бәхетсезлегең бәхет юлына бер адым гына булуын аңлата. Чүпрәле районының «Туган як» газетасы баш мөхәррире Резидә Җамалтдинова һәм аның ире Рамилнең очрашу, танышу, кавышу тарихы – шуңа бер мисал. Ачыктан-ачык сөйләшәбез.
    7177
    7
    65
  • «Хатының кайда – син шунда бул, тормышны бергә тартыгыз» «Тәгәри китте йомгагым, күрмәдегезме, агайлар», – ди Гөлчәчәк татар халык әкиятендә. Гомер йомгагын сүтә-сүтә, көннәр, айлар, еллар үтә... Адәм баласы әллә кайда – офыклар артында көтеп торган бәхетне эзләп бара да бара... Үткәнебезне – бар иткән, киләчәгебезгә нигез салган бүгенгебезне сизми дә калабыз. Мин бүгенгем белән бәхетле!
    4465
    0
    43
  • Өмет белән алга карап яшәргә әнкәйдән өйрәндем 1981 ел. Булачак кайнанам белән мин Казан тимер юл вокзалында таныштым. Төнге сәгать 11 дә! «Төнлә белән беренче тапкыр кайнанаң белән кайнатаңны күрергә вокзалга төшәчәксең», – дисәләр, һич ышанмас идем.
    2940
    4
    36
  • Гомер бер генә килә  Балалары икәү булса да, әниләре янына килергә ашыкмыйлар, эшләре бик тыгыз, ахры. Рафига апа ике учын янәшә куеп гел дога укый, Аллаhы Тәгаләдән җиңел үлем сорап ялвара.  Ул Галиягә үз тормышын сөйләп бирде инде: «Балаларым минем үлемемне телиләр инде. Мин киткәч, алар арасында фатир өчен тавыш-гауга чыгар инде. Карт кеше кемгә кирәк».
    4805
    0
    36
  • Үтмә, гомер, заяга! Хатынын һәр баганага көнләвенең урынсыз гына түгел, ә тормышларын җимерүче, бер-берсеннән читләтүче гамәл икәнлеген, кызганыч, Гамил һич кенә дә аңларга теләми...
    9623
    6
    35
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 1 декабрь 2022 - 21:27
    Без имени
    Баланын этисе бардыр бит? Этисе дэ алгаласын бакчадан, уйнатсын, саф хавалар суларга алып чыксын. Ник эни тиеш дип белэсез? Ул узенекен устереп, кеше иткэн инде, житэр ана. Олы яшьтэ, башны кутэрмичэ, бала карап булмый да эле, арыта да. Узегез тапкансыз, узегез устерегез! Алла сабырлык хэм ярдэмен бирсен. Бала устеру жинел дигэн кеше юк эле, аны бит уйнатып, ашату, юындыру гына тугел, тэрбия бирергэ дэ кирэк.
    Әни шәхси тормышын төзи, мин җәфаланам
  • 1 декабрь 2022 - 21:15
    Без имени
    Белмим, мин дэ баланы берузем тарбиялим, эни эти икенче шэхэрдэ торалар, Бер булышучым да юк, куршедэн башка, элдэ Аллага шокер ул бар, баланы иртэн торып мэктэпкэ озата (1класс), мин эшкэ БИК иртэ китэм, дэрес беткэч подъездда каршы алып квартирага кертеп, ашарга жылытып бирэ. Свидание га йорергэ уемда да юк, даже не представляю как это. Куршемэ озын гомер сэлэмэтлек телим, элдэ ул бар. Бала усэ ул, Гомер буе бэлэкэй булмый, Шуна элеге вакытта баланы карау минем очен важнее всяких свиданий и личной жизни.
    Әни шәхси тормышын төзи, мин җәфаланам
  • 1 декабрь 2022 - 16:39
    Без имени
    Баштан утте, килмэгэн туганы калды микэн, торыргада. Йэ эйтмичэ килеп керэлэр иде. Аннары зарланганнарын ишеттемдэ. Берегезнедэ чакырып китермэдем, уземнен сезгэ барып торганым юк дидем. Мэжбури тотмыйм узегез килэсез дидем. Тоже бер булмэле иде. Хэзер килэсэлэрдэ китэлэр. Эле аларча булырга тиеш. Булмый гына торсын эле.
    Иремнең туганнары...
  • 1 декабрь 2022 - 10:43
    Без имени
    Котлыйбыз! Яшьлэр безнен килэчэгебез
    «Яңа йолдыз»да яңа җиңүче!
  • 1 декабрь 2022 - 09:35
    Без имени
    Бик кызыклы ,эчтелекле язма.
    Тау артында таулар бар
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда