​Ачыла архивлар, языла язмышлар: Багъбостан абыстай кешеләргә кер, идән юып көн күргән

Оренбур шәһәре «Туган тел» татар милли-мәдәни мөхтәрияте татар телен, мәдәниятен, тарихын саклап калу максаты белән үз эшендә яңа юнәлеш ачып җибәрде. Оренбур ягын өйрәнү, биредә яшәгән данлы шәхесләрнең исемнәрен барлау һәм аларны халыкка җиткерү – күпкырлы эш. Бу юнәлешнең җитәкчеләре булып Хәзирә Гыйззәт кызы Әбделманова, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Вәсилә Хәлим кызы Шәрәфетдинова һәм педагогика фәннәре кандидаты, доцент Әлфия Гайса кызы Абделхаликова билгеләнделәр.

Мөгаллимә Багъбостан Вилдан кызы Мөэминова 1916-1917 елларда Кабан авылында укытучыларга белем бирү курсларын оештырган. Бу вакыйгага 100 ел тулу уңае белән шәһәребезнең Х. Ямашев исемендәге китапханәсендә беренче шундый тарихи сәгать узды.

Татар хатын-кызларының югары белем өчен көрәше – рухи мирасыбызның бик аз яисә бөтенләй диярлек өйрәнелмәгән, әмма бик гыйбрәтле, фаҗигале һәм бик кызыклы бер сәхифәсе дияргә була. Бу сәхифә үз эченә татар халык мәгарифе тарихында мәңге сүнмәс беренче йолдызлар белән беррәттән, язгы аҗагандай ялтырап алган меңләгән билгесез зыялы хатын-кызларыбыз язмышын үз эченә ала.
ХIХ гасырның азагында-ХХ гасырның башында Оренбурда күп мәктәп-мәдрәсәләр ачыла. Атаклы «Хөсәения» мәдрәсәсеннән тыш, кыз балалар өчен ачылган «Багъбостан», «Камалия», «Адамова», «Гайниҗамал Насыйрова» мәктәпләре белән беррәттән мөселманнарның җәмгыяте хәйриясе карамагындагы «Кызлар өчен һөнәр мәктәпләре» уңышлы эшләп килгәннәр.
1908 елда Оренбурда татар кызлары өчен беренче җәдит (яңача укыту) мәктәбе ачыла. Багъбостан Вилдан кызы Мөэминова оештыра ул мәктәпне. Аның тормыш юлы турында тамашачыларга Хәзирә абыстай Әбделманова сөйләде.

Б. Мөэминова 1884 елда хәзерге Татарстанның Азнакай районы Мәндәй авылында туа, 3 яшендә әтисез кала. Әнисе 5 баланы арбага төяп, Оренбурга килә. Үскәч Багъбостан Адамова мәктәбендә белем ала, шагыйрь һәм мөгаллим Габдулла Мөэминовка (Рәдуди) кияүгә чыга. Башта өендә тегү-чигү буенча түгәрәкләр ача. Укучылар күп булганлыктан, Гани, Мәхмүт байлар Хөсәеновларның уллары шәһәребезнең хәзер Трофимов тыкрыгындагы йорт сатып алып, шунда атаклы Багъбостан кызлар мәктәбен оештыралар.

Укыту-тәрбия эшләре яңача куелган мәктәпнең даны еракларга тарала. Россиянең төрле почмакларыннан татар, башкорт, казахъ, кыргыз, үзбәк кызлары укырга килә. Хәтта Кытайдан да киләләр. 10 ел вакыт эчендә бу мәктәпне 1212 кыз тәмамлый, шуларның 149ы мөгаллимә булалар.

Багъбостан ханым Диния нәзарәтендә имтихан тотып, мөгаллимәлек хокукы ала, уку-укыту эшләре белән танышу өчен Төркиягә бара һәм мөселман хатын-кызларыннан аңарчы һичкем аяк басмаган Төркия парламентының утырышында төрек телендә чыгыш ясый, үз мәктәбе эше белән таныштыра. Аның мәктәбендә татар зыялары Р. Фәхретдин, Ф. Кәрими, Х. Бәкер, Б. Шәрәф һ.б. Укыта.
Мәктәпне 1917 елда ябалар һәм аңа «Русско-татарская средняя школа имени Ильича» дигән исем бирәләр. Мөэминова биредә 1925 елга кадәр мөдир вазифасын башкара, аннан Уфага китә. Багъбостан абыстай 1938 елда репрессияләнгән, 1940 елда акланган, ләкин Уфага 1956 елда гына кайткан. Аның азаккы еллары авыр узган: ул кешеләргә кер, идән юып көн күргән. Хәзирә абыстай Уфага архивларга барып, андагы документлар белән танышып кайтканы турында сөйләде, Б. Мөэминованың аяныч тормышын ачыклады.

Туган якның тарихы белән кызыксынучы Сарыкташ районы Кабан авылында яшәүче Марат Солтангуҗин Багъбостан Мөэминовага багышланган күп документлар, гәзитләр, фотолар алып килгән. Ул 1916-1917 елларда туган авылында мөгаллимә укытучылар өчен белем бирү курсларын оештыруы турында сөйләде. Ике ел рәттән икешәр ай узган курсларга башта 80 кеше килсә, икенче елны инде төрле төбәкләрдән 200 укытучы килгән. Авыл халкы аларны өйләренә алып, тәрбияләгән, бер-берсе белән хәтта туганлашканнар. Озаткан вакытта, Кара Яр станциясенә курайда уйный-уйный, бөтен авыл халкы барган.
Марат уникаль фоторәсемнең оригиналын күрсәтте. 100 ел узуга карамастан, фото бозылмаган, курсларга җыелган укытучыларның ачык йөзләреннән нур сибелеп тора.
Тамашачы, Кабан авылында туган, олы яшьтәге Ләла апа Солтангүҗина да фотода берничә авылдашларын таныды, алар турында сөйләде.

Кичәдә тагын бер якташыбыз – шагыйрә Зәйнәп Сәгыйдә турында да әйтелде. Ул 1897 елда Каргалы авылында туган, 1921 елда Урта Азиягә китеп, 1994 елда вафат булган. З. Сәгыйдә татар хатын-кызларын белем алырга өндәп, ХХ гасыр башында күп шигырьләр язган. Аларны Гүзәл Хәсәнова укыды.

Кичә күңелле узды. Ростроповичлар исемендәге сәнгать институты студенты Ринат Инсапов татар җырларын матур итеп башкарды. «Туган тел» татар милли-мәдәни мөхтәрияте рәистәшләре Т. Шәрипов һәм Р. Маннанов матди чыгымнарны үз өсләренә алдылар.

...Фоторәсемнәрдән бик чибәр, татар милли баш киеме – калфак кигән ханымнар карап тора. Дан казанган мөгаллимәбез һәм шагыйрәбез, оренбурлыларның горурлыгы. Ничек матур, сокландыргыч итеп киенеп йөргәннәр безнең әбиләребез! Татар икәнлекләре әллә кайдан күренеп торган!
Бу кичәгә килгәннәр күп мәгълүматлар алып, оештыручыларга рәхмәтләрен әйтеп, татлы милли ризыклар белән чәй эчеп, фикерләр белән уртаклашып, вакытларын файда белән уздырып таралаштылар.












Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • Үги әнкәйнең җылы йөрәге «...Үги ананың бик әйбәтләре була. Гадәттә, алар турында гел яман сөйлиләр, ләкин алар турында юньле сүзне күбрәк сөйләргә кирәк. Чит канга ана булырга тырыша бит ул. Мәҗбүри яратып булмый бит. Ә ул рольгә кереп «уйнарга» тиеш. Бала исә рольгә керми, «уйнамый». Ике артистның берсе уйнап, икенчесе уйнамаса, спектакль туа алмый. Үги аналы гаиләдә әнә шуңа күрә җылы, уңай тормыш коруы бик кыен. Үги аналарны кызганырга, ихтирам итәргә кирәк...» Мөхәммәт Мәһдиев «Мәңгелек яз» әсәрендә үги әниләр турында әнә шундый уйлануларын язып калдырган. Үги тормышны үз башына төшкәннәр генә аңлыйдыр, мөгаен. Үги ананың да, үги баланың да үз хәле... Әмма гомер уртасына җиткән ир балачагын искә алганда «Үги әниләргә һәйкәл куярга кирәк», – ди икән, димәк, барлык үги әниләр дә, халык телендәге кебек, явыз түгелләр. Чит балаларны карап үстерә икән, димәк, алар олы йөрәкле... Үги әни белән үскән Татарстанның халык артисты Җәвит ШАКИРОВ үзе сөйләсен әле...
    8601
    10
    103
  • Егетемне кыйнадым – Ышанмыйсызмы? Чынлап әйтәм! Ул бу хакта хәтта полициягә хәбәр иткән.
    8870
    2
    71
  • Бәхетле булырга хакым бар!  Мин кияүгә 25 яшемдә чыктым. Яратып чыктым...
    8692
    8
    68
  • Өч кенә көнгә... – Кирәкми. Кешечә түгел бу. Шалтыратмагыз. Өметләнеп көткәнче, алдан ук барысын да аңласын. Башка бер сүз дә әйтмичә, нянечка балалар янына кереп китте. Ишек тавышы йөрәкне сызып үткән кебек булды. Бар да тынып калды. 
    4300
    4
    49
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 23 июль 2021 - 18:22
    Без имени
    Мене шулай кысылып купме бала бехетсез шул.Узебезнен баштан утте
    Кемнәрдән бәйләтим яраны?
  • 25 июль 2021 - 19:20
    Без имени
    Ай, рәхмәт яугырлары!!!!! бик тә нык сөендем бала өчен! Нянечкага рәхмәт!!! Йөрәкләренә, бәгырьләренә үтә торган итеп аңлатып әйтә белгәне өчен! Аллаһы Тәгалә аның аша, ир белән хатынга туры юл күрсәткән, гомерлек үкенечкә юл куймаган.
    Өч кенә көнгә...
  • 24 июль 2021 - 15:57
    Без имени
    Уф.... Йорэккэемне....
    Өч кенә көнгә...
  • 26 июль 2021 - 14:07
    Без имени
    Нәкъ шулай . Тик партнер бер генә булырга тиеш , югыйсә , хатын - кыз үзенең тәнендәге җепселләрен башкаларга таратып , үзе авыру булып калачак .
    ​Назлану өчен алты медицина сәбәбе
  • 22 июль 2021 - 16:52
    Без имени
    Мондый язмаларны еламыйча укый алмыйм,чонки минем бабамда узган ул концлагерларны,9май житсэ бакча артына чыгып жылый иде, соныннан Аны оправдали, ещё орден бирделэр,Бер солдаты коткарган очен,рэхмэт Ана,онытмаган...
    Ева-Мөслимә
Реклама
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда
Бу – безнең уртак тарихыбыз
Журналыбыз архивыннан