Туган як һәм табигать турында татар халык җырлары

Бөек татар шагыйре Габдулла Тукай болай дип язган: “Халык җырлары — халкыбыз күңеленең һич тө тутыкмас вө күгәрмәс саф вә раушан көзгеседер. Бу — бертөрле сихерле көзгедер. Чөнки халыкның бер генә җыруын тотып нечкәләсәң, шөбһәсез, аның халәте рухиясен, нәрсә уйлаганын вә ни хакында нинди фикердә икәнен белеп буладыр”. Әйе, татар халкының традицион музыкаль мирасы әйләнә-тирә мохит турында бетмәс-төкәнмәс мәгълүмат бирә.
 
Татар халкының музыкаль һәм шигъри иҗаты борын заманнардан ук халык тормышының төрле якларын чагылдырган. Ул көйләрдә тормыштагы һәр күренешкә ихтирамлы мөнәсәбәт, табигать дөньясы һәм кешелек дөньясының тыгыз бәйләнешен яхшы тоемлау бар.
 
Бабаларыбызның йола көйләре авазларның табигый яңгырашына тәңгәл килә. Мәсәлән, “Яңгыр” көендә язгы яңгырның коеп яуганы ишетелгәндәй тоела. Анда яңгырның җимеш агачларын үстерергә булышуы тасвирлана. Төрле җәнлек, кош- корт, бөҗәкләр тавышын һәм кыланышын кабатлап күрсәтергә тырышу “Чума үрдәк, чума каз”, “Үрмәкүч”, “Карга”, “Тукран” җырларында очрый. Мондый көйләр кеше белән табигатьнең үзара бердәмлеге тойгысын ныгыта.
 
Борынгы гореф-гадәтләрнең кайтавазы җир эшкәртү әйләнешенә караган календарь-йола җырларында сакланып калган. Алар керәшен татарлары фольклорының бер өлешен тәшкил итә. Әйтик, “Сөрән көе”, “Сөрән саклау" кебек көйләр язгы табигать ямен тасвирлый, уянып килүче урманга сокланучы, кошлар тавышына хәйран калучы кешенең шигъри илһамлы мәлен чагылдыра.
 
Шуны да әйтергә кирәк, татарларның теләсә кайсы этник төркемдәге йола җырлары исемнәре белән генә түгел, тематикасы, эчтәлеге белән дә табигать күренешләре, флора һәм фаунаның җанлы образлары белән бәйле. Мисалга татар-мишәрләрнең “Таң кучат” (“Таң әтәче”) исеме белән йөртелгән туй җырулары бәйләмен, себер татарларының “Кара елан", Ырынбур татарларының “Җаенкай буйлары" көйләрен китерергә мөмкин. Төрле культ җыеннары вакытында җырлана һәм уен коралында башкарыла торган мондый көйләр кешегә үзен чиксез галәмнең бер кисәкчеге итеп тоярга мөмкинлек биргән. Алар тормышның төрле якларына уңай, сәнгатьчә мәгънәле мөнәсәбәт формалаштыруга юнәлтелгөн эстетик аспектка ия булган.
 
Татарларның традицион шигъри-музыкаль иҗатындагы эпик жанрларда экологик компонент зур урын алып тора. Бәетләр —лирико-эпик җыру-сөйләкләр кешенең белемен арттыра, дөньяга карашын киңәйтә. Аларның күбесе табигатьнең күптөрле күренешләрен тасвирлый. Әйтик, “Кара диңгез буйларында” бәете — әнә шундыйлардан. “Сак-Сок” бәетендә халык табигатькә һәм кешеләр тормышына фантастик ракурстан карый. Мөнәҗәтләрнең эчтәлеге һәм образлылыгы аспектларыннан берсе Туган илне сагыну тематикасы белән бәйле. Шушы ук жанрга хас булган якын кешеңне югалту темасы еш кына әйләнә-тирә мохиттөге берәр образ белән бәйләп бирелә, мәсәлән, “Кариям чишмәсе” мөнәҗәте шундый ысулда иҗат ителгән.
 
Татар җыр лирикасының соңгы чордарак барлыкка килгән катламы әйләнә-тирә дөньяның теге яки бу күренешләре белән бәйле хисләрне тагын да яхшырак чагылдыру мөмкинлекләренә ия, табигать күренешләре конкрет сүз белән ачык аңлатыла. Сәнгать чараларының шундый бердәмлеге (комплексы) чынбарлыкны ачык һәм күпкырлы итеп сурәтләргә булыша. Табигатьтә кешеләр үз кичерешләре, хисләре, рухи халәтләренә аваздашлык тапканнар. Татар халык җырларында табигатьнең төрле ел фасылларына хас күренешләрен кешедәге хисләр, кичерешләр призмасы аша күрәсең. Әйтик, аеруча еш очрый торган сандугач образы сайрар кошны да, бәхет, мәхәббәт һәм татлы сагыш тойгыларын да белдерә. Ж,ил образы да һава дулкыннары хәрәкәтен генә түгел, лирик геройның хисләр өермәсен — озакка сузылган сагыну-сагышны да, гомерләрнең тиз узуына әрнүне дә чагылдыра. Каен — туган як символы һәм лирик геройның кичерешләрен тулырак ачарга булышучы образ. Елга — философик категория буларак, гомерләрнең һәм вакытларның тиз агышы; табигатьнең чәчәк атуы — кешенең яшьлеге, шатлыгы һәм бәхете; көзге чор — аерылышу һәм сагыш белән тәңгәлләшә. Татар халкының сәнгать мирасындагы гүзәл бер әсәр — “Сибелә чәчәк” җырында кешенең тиздән аерылышуны тоемлаудан туган рухи халәте һәм көзге табигать күренешләре арасындагы бәйләнеш гаҗәп нечкә итеп тасвирланган. “Яз да була” җыры — кешенең яшьлектән башлап гомер ахырынача узган юлы, әмма күңелнең мәңге яшь калуы турында фәлсәфи уйлану рәвешендә яңгырый: “Яз да була, көз дә була, су читләре боз була. Яшь вакытта кемне сөйсәң, күңелең шуңарда була...” “Олы юлның тузаны” җыры — эзләре озын юллар тузанында югалган, узып киткән яшьлек елларын сагынудан гыйбарәт.
 
Халык җырларындагы традицион образлар, символ, метафораларның күбесе флора һәм фауна дөньясыннан алынган: арыслан, төлке, кәккүк, карлыгач, тал, таң, чишмә, томан, йолдызлар, ай, карурман, юл, дала, роза, камыш, болытлар, чәчәкләр, бакчалар һ. б., һ. б. Барлык бу образлар татар җыр иҗатына аеруча хас булган алым — лирик геройның бай табигать дөньясына мөрәҗәгать итү күренешендә — символик мәгънәгә ия.
 
Традицион татар музыка сәнгатендә, табигатьнең көчен һәм җегәрен күрсәтү белән беррәттән, кешенең дә көчен һәм ихтыярын чагылдыруда урман образы зур урын били. Татар җырлары арасында “Кара урман” җырының киң таралуы да юкка гына түгелдер. Татар музыка фольклорында аерым агачларга багышланган җырлар да күп: “Чия”, “Ак каен”, “Тал арасы”, “Ялгыз каен” һ. б. Болардан тыш, төрле эчтәлектәге җырларда да агач образлары (мәсәлән, каен, миләш, алмагач, тал һ. б.) еш кабатлана. Сузып җырлана торган байтак лирик көйләр елгалар һәм күлләр турында: “Дим буе”, “Мишә буйлары”, “Идел ага”, "Зәй суы” — әнә шундыйлардан.
 
Себер татарларының “Ике аккош очып бара” көендә туган ягын сагынып җырлаучы герой бары тик туган якта гына кош кебек сайрый алачагын һәм җан тынычлыгы табачагын белдерә. Татар- мишәрләрнең “Яшел дә чирәмнең” дигән сөю — мәхәббәт җырында үсемлекләр һәм җанварларның тулы бер төркеме бар (ат, күгәрчен, яшел болын). Шул ук мишәрләрнең “Бадьян бакчалары” көендә татар җырларында популяр булган үлән (аны әнис яисә кытай бадьяны дип тә йөртәләр) турында җырлана. Монда — табигатьтә кеше куллары белен тудырылган матурлык мактала. Мишәрләрнең “Олы юлкайларга бодай сиптем” җыры экологик максатны күздә тота — җанлы табигатьне кайгыртучы герой үз хезмәт җимешләрен кошлар белән бүлешә.
 
Татарларның лирик көйләре әйләнә-тирә мохит күренешләрен күп мәгънәле образлар аша сурәтли: “хәтфә болын”, “көмеш су”, “көзге (дөй) күл” һ. б. Байтак кына лирик җырларның шигъри корылышын аларның исемнәре үк ачыклап тора. Әйтик, “Ямьле болыт киләдер”, “Ай, ал чәчәк”, “Иртәләр җиләс”, “Түгәрәк икән күлегез”, “Биек тауда юл булса...”. Мондый җырларны бик күпләп санап булыр иде. Музыкаль стилистикада бу бай бизәкләр, киң сулышлы башлам, катлаулы ритмика белән бирелә.
 
Балаларга һәм яшүсмерләргә экологик тәрбия бирүдә татар халык иҗатының тагын бер катламы — кыска кәйләр — зур әһәмияткә ия. XIX-XX гасырлар чигендә авылларда күмәк башкарыла торган авыл җырлары барлыкка килде. Нәкъ шул чорда урам көйләре, уен көйләре, түгәрәк уен көйләре дөньяга чыкты. Аларны гармунга кушылып ачык һавада — болында, урман буйларында, елга яисә күл ярларында күмәкләшеп җырладылар. Әлеге жанрдагы әсәрләрне табигать кочагында башкарганда үзеңне иркен тотып, рәхәтләнеп җырларга мөмкин иде. Алар күптөрле хисләрне, бигрәк тә табигатькә мәхәббәтне ачык чагылдырган. Шунысы да әһәмиятле: алар кешедә патриотик хисләр тәрбияләгән. Ул җырларның күбесе, аеруча билгеле бер шәһәр, авылларга багышланганнары, турыдан-туры патриотик тематикада.
 
Мәсәлән, “Казан көе”. Аннары һәр авылның диярлек уз көе бар:    “Арча”,    “Әтнә”, “Минзәлә” һ. б. “Уфа-Чиләбе”, “Ырынбур-Чилөбе”, “Ашхабад” кебек җырлар исә үзенә күрә географик белем бирү чарасы булып хезмәт иткән, белем алу мөмкинлеге булмаган гади кешеләрнең дөньяга карашын киңәйткән, ерак җирләр белән таныштырган. Мондый репертуарның танып-белү характерына ия икәнлеге күренеп тора.
 
Музыка белгече Ф. Салитова болай яза: “Мондый көйләрнең патриотик, экологик һәм эстетик тәрбиядә тоткан урыны бөяләп бетергесез. Алар балалар һәм өлкәннәрдә туган җиргә мәхәббәт, табигатькә сак, ихтирамлы мөнәсәбәт формалаштыра, дөньяның гүзәллеген тоярга, җирдәге тормышның кыйммәтен аңларга булыша". Чыннан да, традицион татар музыкасының барлык жанрларында да кеше һәм табигатьнең аерылгысыз бердәмлеге ачык чагыла.
 
Татар халкының күп гасырлык үсеш елларыннан килгән музыкаль мирасы әйләнә-тирә дөньяның бар байлыгын һем күптөрлелеген үз эченә алган, халык педагогикасының, милли мәгърифәт системасының аерылгысыз өлешенә әверелгән.
 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • «Мин синең иреңне бәхетле итәм...» Тормышның яңа борылышында үзебезне нәрсә көткәнен без беркайчан белмибез. Уйламаган җирдән аякка уралган ниндидер борчулармы, әллә бөтенләй көтмәгән сөенечләрме? Тормыш борылышлары безне күкләрдән җиргә төшерә ала. Ә кайчак – киресенчә: бәхетсезлегең бәхет юлына бер адым гына булуын аңлата. Чүпрәле районының «Туган як» газетасы баш мөхәррире Резидә Җамалтдинова һәм аның ире Рамилнең очрашу, танышу, кавышу тарихы – шуңа бер мисал. Ачыктан-ачык сөйләшәбез.
    7435
    7
    66
  • «Хатының кайда – син шунда бул, тормышны бергә тартыгыз» «Тәгәри китте йомгагым, күрмәдегезме, агайлар», – ди Гөлчәчәк татар халык әкиятендә. Гомер йомгагын сүтә-сүтә, көннәр, айлар, еллар үтә... Адәм баласы әллә кайда – офыклар артында көтеп торган бәхетне эзләп бара да бара... Үткәнебезне – бар иткән, киләчәгебезгә нигез салган бүгенгебезне сизми дә калабыз. Мин бүгенгем белән бәхетле!
    4524
    0
    43
  • Гомер бер генә килә  Балалары икәү булса да, әниләре янына килергә ашыкмыйлар, эшләре бик тыгыз, ахры. Рафига апа ике учын янәшә куеп гел дога укый, Аллаhы Тәгаләдән җиңел үлем сорап ялвара.  Ул Галиягә үз тормышын сөйләп бирде инде: «Балаларым минем үлемемне телиләр инде. Мин киткәч, алар арасында фатир өчен тавыш-гауга чыгар инде. Карт кеше кемгә кирәк».
    5301
    0
    40
  • Өмет белән алга карап яшәргә әнкәйдән өйрәндем 1981 ел. Булачак кайнанам белән мин Казан тимер юл вокзалында таныштым. Төнге сәгать 11 дә! «Төнлә белән беренче тапкыр кайнанаң белән кайнатаңны күрергә вокзалга төшәчәксең», – дисәләр, һич ышанмас идем.
    3006
    4
    37
  • Үтмә, гомер, заяга! Хатынын һәр баганага көнләвенең урынсыз гына түгел, ә тормышларын җимерүче, бер-берсеннән читләтүче гамәл икәнлеген, кызганыч, Гамил һич кенә дә аңларга теләми...
    9847
    7
    35
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 2 декабрь 2022 - 11:24
    Без имени
    Көнләшү гөмерлек чир ул.Көнчел кешенең фантазияседә бик бай.Үзе уйлап чыгарган уйдырмаларына ышанып хатын-кыздан көнләшеп яшиләр алар.Минем баштан үтте инде,әледә үтә.Инде яшедә бара бит.
    Үтмә, гомер, заяга!
  • 2 декабрь 2022 - 13:15
    Без имени
    Шулай кылына башлаганнар иде..мин просто алар Килер алдыннан ойдэн баламны ала идем Дэ чыгып ыза идем .. берседэ каршы очрадылар ..типо не знакомые люди уздымда киттем дэшмэдемдэ
    Иремнең туганнары...
  • 2 декабрь 2022 - 19:55
    Без имени
    Елый елый укыдым әби белән бабай өчен шатландым гел шулай кешеләр бер берсен тапсыннар иде
    Әти өйләнә
  • 2 декабрь 2022 - 22:58
    Без имени
    Мин тормыш кургэн кеше буларак язам.Мондый хэллэрне мин дэ курдем. Кайнанам 5 ел безнен 1 булмэле малосемейкада яшэде безнен белэн. Узебез 4эу(2 бала), ул килэ кыш чыгарга, авылда ягарга утыны юк,газ кермэгэн. Октябрь аенда килэ, апрель азагында кайтып китэ. 60 яше дэ тулмаган"карчык". Кызы да шэхэрдэ 2 булмэле кв.да яши, юк,менэ бездэ ятарга кирэк малай белэн киленне саклап. Хэзер узем дэ шаккатам, ничек тузгэнмендер. Менэ безне энилэр сабыр итегез, тузегез дип устерделэр, аларга каршы бара алмадык. Хэзер булсамы? Малае белэн икесен авылга жибэрер идем, бергэлэп яшэгез дип. Эле энилэренен хэлен белергэ кияулэр,кызлар килэ шунда. Туз дип язган кешелэргэ эйтэсем килэ:узегез яшэп карадыгызмы шулай,туздегезме? Аны эйтуе жинел туз дип. Менэ шул тузгэнгэ курэ, пенсиягэ чыкмас борын чирдэн баш чыкмый. Тузмэ ,сенелем,иренэ ультиматум куй, я туганнарын,я мин диген.Я алар килеп керугэ чыгып кит. 1-2 тапкыр койлэп карасын ,аннан белер.Узе ук не рад будет, урысча эйткэндэ.
    Иремнең туганнары...
  • 2 декабрь 2022 - 22:12
    Без имени
    Эйе. Доньялар узгэрде. Эти-эни дип улеп торган буын картаеп бара. Картайгач ,балалар карар эле , дигэн омет юк дэрэжэсендэ. Барыбыз да ,авырып озак ятарга язмасын, дип телибез аллаха тэгалэдэн. Э балаларнын шундый булып усулэрендэ жэмгыятьне генэ гаеплэп калдыру дорес микэн? Бэлки менэ узебез гаепледер. Аларга булсын, алар интекмэсен диеп устеру узе ук дорес тугел бит. Хезмэт тэрбиясе юк, эхлак тэрбиясе дигэн тошенчэ, гомумэн дэ, онытылды. Уйланырлык хэллэр бу...
    Без бернәрсә тиеш түгел
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда