Татарның баш киемнәре

Баш киемнәре, костюмның башка элементлары кебек үк, көндәлеккә (эчтән) кия торган һәм рәешкә (тыштан) киеп чыга торганнарга бүленә. Эчке баш киеме Түбәтәй баш түбәсенә киелә торган зур булмаган башлык ул. Аны гадәттә бер төстәге тукымадан теккәннәр. Бәрхеттән тегелгән түбәтәйләр аеруча затлы күренгән.



Беренче төр түбәтәйләрләрне Казан артында такыя дип йөрткәннәр. Күлмәк, ыштан, аякчулар белән беррәттән, такыя да кәләш бирнәсе саналган. Яшьләрне никахлары белән котлаганда: «Такыяң котлы булсын!» – дип әйткәннәр. XVIII йөз – XIX йөз башы такыяларының түбәсе очлаеп торган, ә ХIХ йөз ахыры ХХ йөз башы түбәтәйләре инде ярымтүгәрәкләнеп килгән. Икенче төр түбәтәйләр яссы өслекле, каты кырлы булып, анысын кәләпүш дип йөрткәннәр. Аны башта Казан һәм Казан арты ирләре генә кигән. Соңрак башка төркем татарларында да кулланыш тапкан. Түбәтәйләр әзерләүне һөнәрчеләр шундук үз кулына ала. Төрле тукымалар, төрле бизәкләр кулланып, ирләр түбәтәйләренең әллә нинди төрләрен уйлап табалар. Тышкы кыяфәтләре белән алар иясенең яшен дә белгертеп торалар. Ачык төстәге чигүле түбәтәйләрне – яшьләр, чигүсез, тыйнакларын өлкәнрәк яшьтәгеләр яратып кигән.




XIX йөз ахыры – XX йөз башында  кара бәрхет түбәтәйләр – кәләпүшләр бик популяр була. Аны яшьләр, аеруча интеллигенция бик ярата. 
Идел-Урал татарларының конус формалы татар башлыкларын Казан өязендә яшәүче руслар да рәхәтләнеп кигән. Казан татарларының башкортларның баш киеменә охшаган колакчыннар киеп йөрүе дә мәгълүм. Ләкин соңрак  аларны инде Урал ягының далалы районнарында гына сирәк-мирәк күреп булган.  

Түгәрәк башлыклар Казан губернасы Мамадыш өязендә киң таралган булган.

Камчат бүрек дигән башлыклар турында да еш искә алалар. Анысын нигездә шәһәрдә бай тормышта яшәүче өлкән буын киеп йөргән. Ә Урал буенда яшәүчеләр төлке тиресеннән тегелгән төлке бүректән йөргән. Крәшеннәр андый баш киемен кимәгән. Камчат бүрек диюгә, Ока-Сура елгасы арасындагы территориядә яшәүче олы яшьтәге хатын-кызлар күз алдына килеп баса: аларның баш киеме дә шул булган лабаса!

XIX йөз ахыры – XX йөз башында кара һәм соры каракүлдән тегелгән Мәскәү бүреге шәһәр кешеләрендә киң тарала. Андый каракүл башлыкларны Идел-Урал татарлары бик яратып кигән.



Касыйм татарлары һәм мишәрләр папаха-башлык рәвешле чәрәпинкә бүректән йөргән. Бәрән тиресеннән тегелгән уртача биеклектәге башлык-папахаларны керәшен татарлары да кигән. Керәшеннәр, мөселманнардан аермалы буларак, чүпрәк өсле малахайдан да йөргән.

Җәйләрен кырлы киез эшләпә киң таралган.



Аны ак сарык йоныннан ясаганнар. Керәшеннәр соры эшләпәгә өстенлек биргән. Кырлары бераз өскә кайтарылып торган эшләпәләр аеруча кулланылышта булган. Казан губернасының Мамадыш, Уфа губернасының Минзәлә, Бөре, Бәләбәй өязләрендә аска карап торган киң кырлы эшләпәләргә өстенлек биргәннәр. Ока-Сура татарлары бурлакларныкы сыман туры кырлы эшләпәдән йөргән.

Ак тукымадан тегелгән көләпәрә һәм башлык исә сирәк таралган. Чиләбе һәм Оренбург якларында ат кылыннан үрелгән җәйге эшләпәләр популяр булган дип сөйлиләр. «Ирләр, каядыр барырга җыенганда, башларына алтын йә көмештән чигелгән түбәтәй, аның өстеннән җәйләрен – эшләпә, кышларын башлык (бүрек) киеп куйганнар», – дип язалар истәлекләрдә.        




чыганак: «Тартарика»-Этнографика китабы

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • Син минем балам! – Нихәл, улым! – Айдар Фидаилевич ак биләүдәге бәбине күтәреп, битенә үк терәде. Үз гомерендәге иң шатлыклы көне бүген аның! – Рәхмәт сезгә, Ләйлә! Бу бәхетне бүләк иткәнегез өчен. – Ир баланы күтәргән килеш Ләйләгә борылды. Хатын елый иде. Башта яшерен генә тамган күз яшьләре тора-бара тоташ үксүгә әверелде.  – Ай-дар... Фи-даи-левич... ба-ла-ны бир-мим... Бирә... ал-мыйм... – Ләйләнең бу сүзләре иңрәү булып чыкты. 
    11352
    5
    142
  • Бозым Сихерчеләр, имчеләрне никтер картаеп-бирчәеп беткән карчыклар кыяфәтендә генә күзаллый иде моңарчы Галия. Аларның яшәгән йорты да каядыр бер читтә, аулакта булырга тиеш иде кебек. Ул йорт үзе үк күңелдә шик уятырга, шом кертергә тиеш...  Ачык йөзле, ак яулыклы апа каршы алды аларны.
    6974
    1
    92
  • 7952
    2
    53
  • Ялгыш очрашу Инде ничә ел үткән, әмма аны күргән саен, атлап барган җирдән адымнарын әкренәйтә, йөзенә иңгән гаепле елмаюын махсус җыерылган кашлары астына яшерергә тели. Оныта алмый бугай шул...
    8988
    1
    50
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 25 сентябрь 2020 - 01:53
    Без имени
    Мин Дэ нэкъ шулай 32 яшемдэ 2 кызым белэн ялгыз калдым,ирем бер хатын бн чыгып китте ,1 елдан кире кайтты, гафу итэ алмадым,шартлатып араны оздем.Ул хатыннан-хатынга йореп,45 яшьтэ асылынып улде,чыгып киткэн хатын 10 еллап, психбольницада яши.Э мин ,Аллага шокер ,ирлэр булдыра алмаган ирлэр эшен эшлэп,кызларымны устереп,эле Дэ исэн- сау эшлэп ятам.Хатын-кыз ялкау булмаса,беркайчан да югалмый,аларга АллахеТэгалэ безгэ коч бирэ.
    Бәясен белгән хатын-кыз көчле ул...
  • 25 сентябрь 2020 - 02:10
    Без имени
    Минем кияу Дэ нэкъ шулай качып-посып ,никах укытып,узенен классташы белэн 5 ел инде яшэп ята.10 еллык классташлар очрашуыннан сон айный алмады.Бик тырышып яшерсэ дэ,тэжрибэле кузгэ куренеп тора.Ул да шуннан сон дин юлына кереп китте.Имеш диндэ 4 хатын да рохсэт ителэ.Узлэре бугенге кондэ БИК рэхэт яшэсэлэр дэ,ата-ананын азгынлыгы очен балалар узлэренен авырулары,газаплы тормышлары ,улемнэре белэн жавап бирэ.Чонки рэнжу,куз яшьлэре узенэ тошмэсэ,балаларга тошэ.Хэр кеше шуны онытмасын Иде.Алар бит ойгэ кайтасы акчаны,гаилэнен зур ойлэр салып,иркен тормышта яшисе доходларын илтеп икенче хатынга бирэ.Гаилэдэ беркайчан да артык акча булмый.Ойдэге хатын белэн бергэлэп эшлэп,чит хатынны содержать итэлэр.2 нче хатын булып яшэргэ ризалык бируче хатыннар,акылыгызга килегез,ул ирлэрнен акчасы тозлы куз яшьле,рэнжешле акчалар,беркайчан сезгэ бэхет китермэячэк,авырлык,авырулар белэн корэшу очен тотылып бетэчэк.
    Бәясен белгән хатын-кыз көчле ул...
  • 23 сентябрь 2020 - 15:08
    Без имени
    👍👍👍
    ​ Адашкан шәүләләр
  • 23 сентябрь 2020 - 19:18
    Без имени
    Великовозрастный балаларны карарга жигелергэ кем кушты? Узегез гаепле бит!!!
    Ана рәнҗүе төшәргә дә мөмкин
  • 23 сентябрь 2020 - 15:25
    Без имени
    Шундый тәрбияви әсәрләр иҗат итүчеләр бик сирәк шул.Урының җәннәт түрләрендә булсын иде,Туфан абый
    Сиңа дигәне...
Реклама
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда
Бу – безнең уртак тарихыбыз
Журналыбыз архивыннан
«Объективта – әни»
Кешелек хакында фәлсәфи уйланулар, робот София һәм ипи
Балачак – уйнар чак...