Татарның баш киемнәре

Баш киемнәре, костюмның башка элементлары кебек үк, көндәлеккә (эчтән) кия торган һәм рәешкә (тыштан) киеп чыга торганнарга бүленә. Эчке баш киеме Түбәтәй баш түбәсенә киелә торган зур булмаган башлык ул. Аны гадәттә бер төстәге тукымадан теккәннәр. Бәрхеттән тегелгән түбәтәйләр аеруча затлы күренгән.



Беренче төр түбәтәйләрләрне Казан артында такыя дип йөрткәннәр. Күлмәк, ыштан, аякчулар белән беррәттән, такыя да кәләш бирнәсе саналган. Яшьләрне никахлары белән котлаганда: «Такыяң котлы булсын!» – дип әйткәннәр. XVIII йөз – XIX йөз башы такыяларының түбәсе очлаеп торган, ә ХIХ йөз ахыры ХХ йөз башы түбәтәйләре инде ярымтүгәрәкләнеп килгән. Икенче төр түбәтәйләр яссы өслекле, каты кырлы булып, анысын кәләпүш дип йөрткәннәр. Аны башта Казан һәм Казан арты ирләре генә кигән. Соңрак башка төркем татарларында да кулланыш тапкан. Түбәтәйләр әзерләүне һөнәрчеләр шундук үз кулына ала. Төрле тукымалар, төрле бизәкләр кулланып, ирләр түбәтәйләренең әллә нинди төрләрен уйлап табалар. Тышкы кыяфәтләре белән алар иясенең яшен дә белгертеп торалар. Ачык төстәге чигүле түбәтәйләрне – яшьләр, чигүсез, тыйнакларын өлкәнрәк яшьтәгеләр яратып кигән.




XIX йөз ахыры – XX йөз башында  кара бәрхет түбәтәйләр – кәләпүшләр бик популяр була. Аны яшьләр, аеруча интеллигенция бик ярата. 
Идел-Урал татарларының конус формалы татар башлыкларын Казан өязендә яшәүче руслар да рәхәтләнеп кигән. Казан татарларының башкортларның баш киеменә охшаган колакчыннар киеп йөрүе дә мәгълүм. Ләкин соңрак  аларны инде Урал ягының далалы районнарында гына сирәк-мирәк күреп булган.  

Түгәрәк башлыклар Казан губернасы Мамадыш өязендә киң таралган булган.

Камчат бүрек дигән башлыклар турында да еш искә алалар. Анысын нигездә шәһәрдә бай тормышта яшәүче өлкән буын киеп йөргән. Ә Урал буенда яшәүчеләр төлке тиресеннән тегелгән төлке бүректән йөргән. Крәшеннәр андый баш киемен кимәгән. Камчат бүрек диюгә, Ока-Сура елгасы арасындагы территориядә яшәүче олы яшьтәге хатын-кызлар күз алдына килеп баса: аларның баш киеме дә шул булган лабаса!

XIX йөз ахыры – XX йөз башында кара һәм соры каракүлдән тегелгән Мәскәү бүреге шәһәр кешеләрендә киң тарала. Андый каракүл башлыкларны Идел-Урал татарлары бик яратып кигән.



Касыйм татарлары һәм мишәрләр папаха-башлык рәвешле чәрәпинкә бүректән йөргән. Бәрән тиресеннән тегелгән уртача биеклектәге башлык-папахаларны керәшен татарлары да кигән. Керәшеннәр, мөселманнардан аермалы буларак, чүпрәк өсле малахайдан да йөргән.

Җәйләрен кырлы киез эшләпә киң таралган.



Аны ак сарык йоныннан ясаганнар. Керәшеннәр соры эшләпәгә өстенлек биргән. Кырлары бераз өскә кайтарылып торган эшләпәләр аеруча кулланылышта булган. Казан губернасының Мамадыш, Уфа губернасының Минзәлә, Бөре, Бәләбәй өязләрендә аска карап торган киң кырлы эшләпәләргә өстенлек биргәннәр. Ока-Сура татарлары бурлакларныкы сыман туры кырлы эшләпәдән йөргән.

Ак тукымадан тегелгән көләпәрә һәм башлык исә сирәк таралган. Чиләбе һәм Оренбург якларында ат кылыннан үрелгән җәйге эшләпәләр популяр булган дип сөйлиләр. «Ирләр, каядыр барырга җыенганда, башларына алтын йә көмештән чигелгән түбәтәй, аның өстеннән җәйләрен – эшләпә, кышларын башлык (бүрек) киеп куйганнар», – дип язалар истәлекләрдә.        




чыганак: «Тартарика»-Этнографика китабы

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • Оясында ни күрсә... Оясында ни күрсә ...Очканында шул булыр. Халкыбызның буыннан-буынга күчеп килгән әлеге мәкале бүген дә үзенең актуальлеген югалтмый. Ә очар өчен һәр кешегә ныклы канатлар, кайтырын сагынып көтә торган нигез кирәк. Бала өчен ул башта ата-ана йорты булса, үсә төшеп насыйбын очраткач, үз өенә әверелә. Бүгенге геройларыбыз Земфира һәм Рамил Әхмәтшиннарның йорты да хәзер туганнарны гына түгел, балаларны, оныкларны бергә туплый торган җылы учак булып тора.
    2459
    28
    242
  • Үгиләр... Илзирә бүген әбисенә төшеп китте. Әнисенә үпкәләде. Үз әтисе үлеп, икенче иргә кияүгә чыкканнан соң әнисе ике арада өзгәләнә: бер яктан балалары, икенче яктан яңа ире. Ир – ир инде ул. Ничек Илзирәгә ышанмый әнисе?! Ана кеше иренә түгел, кызына ышансын өчен нәрсә эшләргә кирәк бу Хариска? Башка чыдар хәле калмады бугай кызның...
    6314
    2
    93
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 22 октябрь 2021 - 17:51
    Без имени
    Сезгэ айлык ашарга, тулэугэ булышырга гына кирэк. Акчагызны снимать итмэгез. 1 ай шулай итеп карагыз. Тавыш чыгарса аерым торырга китэ без диегез. Бигерэк кайнанага ярыйм диеп узегезне онытасыз. Яшьлэр бит эле.
    Хезмәт хакын кайнанама бирергә тиешме без, юкмы?
  • 22 октябрь 2021 - 16:00
    Без имени
    Минем яшь вакытта кияугэ чкеач шундый ук хэл булды,акча кирэк булган саен кул сузып баш иеп ,узен эшлэп алган акчаны сорап уземне кимсетэ идем,э кайнана квзынын балаларына кием салым жыя иде,минем ирем тиз генэ бу хэлне узгерттэ ,без аерым башка тора башладык,э мин кайнана очен враг номер 1 булып калдым,алла бабай судья
    Хезмәт хакын кайнанама бирергә тиешме без, юкмы?
  • 22 октябрь 2021 - 11:16
    Без имени
    Талашып нервыларын, ны бетермэ.бераз узен, дэ калдыра бир акчан, ны. Бэлки сезнен, очен сезнен, килэчэк очен ж,ыядыр эниегез. Туз, кот, сабыр бул. Сынау бу. Аллаhы Тэгалэ белуче, хэерле гэ булсын.
    Хезмәт хакын кайнанама бирергә тиешме без, юкмы?
  • 22 октябрь 2021 - 07:13
    Без имени
    Әниләрнең 5нче майда бер хатынның буранда адашып үлгәне хакында сөйләгәннәрен хәтерлим.
    Язмышның салкын кары
  • 22 октябрь 2021 - 19:39
    Без имени
    Купме кешенен тормышын жимерде сугыш.
    «Яратудан туган бала түгел мин...»
Реклама
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда
Бу – безнең уртак тарихыбыз
Журналыбыз архивыннан