Сумаляк

Тиздән Нәүрүз, минем балачагым бәйрәме. Җылы март кояшы иркәли, абрикослар инде чәчәк аткан, чия, айва, алмагачлар шау чәчәктә – яз килде! Сирень куаклары хуш исле чәчәкләре белән сокландыра. Кошлар чыркылдаша, ләкләкләр оя корган. Язның нәфис яшел төсләре күзне иркәли, язгы җылы яңгыр шәһәрне сафландыра. Урамда – Нәүрүз! Бу көн тамырлары белән мәҗүсилек чорына барып тоташа. Бәйрәм бүген дә нәкъ элекке заманнардагыча кешеләрне бер зур гаилә һәм дуслык  мәйданына җыя. Үзәк Азиядә бу көнгә  шактый алдан әзерләнә башлыйлар. Язгы һавада ниндидер күңелгә якын әкияти бер серлелек, балалар бәйрәмчә киемнәрдән, җиткән кызлар хыялларын тормышка ашыру өмете белән Нәүрүз ашы – Сумалякны әзерләүдә катнаша. 

21 март – Нәүрүз бәйрәме – көн белән төн тигезләшкән изге көн. Нәүрүз – фарсычадан тәрҗемә иткәндә яңа көн дигәнне аңлата. Ул төрки телле халыкларның яраткан бәйрәме. Аның килеп чыгышын Кояшка табыну һәм борынгы фарсы пәйгамбәре Заратуштра исеме белән бәйләп аңлаталар.  Нәүрүзне бәйрәм итү борынгы чыганак – «Авеста» изге китабында язылган. Авеста тәгълиматы буенча, кешеләр һәр яз саен җирдә «алты төрдәге» (һава, су, җир, үсемлекләр, хайваннар һәм кеше) тормыш барлыкка килүне билгеләп үтәргә тиеш. Бу көндә бик күп легендар вакыйгалар булган, шул исәптән, кешеләргә бәхет китерү өчен Заратуштра алла тарафыннан сайланган, ә мифлар патшасы Тахмурас явыз көчләрне һәм кансыз кешеләрне караңгыга япкан. 



Сумаляк исә иң серле һәм иң тылсымлы ризык исәпләнгән. Балачагымнан хәтерлим: аны бөтен мәхәллә белән пешерәләр иде. Өй борынча йөреп, сумаляк пешерер өчен азык-төлек җыялар. Аксакаллар сумаляк пешерер өчен нәрсәләр алырга кирәген әйтә. Ул бөтен кешегә җитәрлек итеп пешерелә. Топчанга уңайлы урыннар корыла. Учак ягып, 200–300 литрлы зур казаннар асыла. Мөхтәрәм апалар, абыстай, әбекәйләр гыйбадәт кылырга җыела. Сумаляк – көрән төстәге баллы, туклыклы, каймак сыман масса, аны бала-чага аеруча ярата. Сәламәтлек өчен файдалы, чөнки витаминнарга һәм аминокислоталарга бай. Язын организмга туклыклы матдәләр аеруча кирәк чакта әзерлиләр аны. Сумаляк әзерләү – хатын-кызлар эше, ә учак тергезеп җибәрү һәм казан астын карап тору ирләр вазыйфасына керә. Борынгы заманнарда сумалякны язгы чәчү алдыннан пешергәннәр. Бодай бөртекләрен тарттырып, он кушып, аны мамык маенда казанда тәүлек дәвамында пешерәләр. Кечерәк кенә ташлар һәм  бохар чикләвекләре дә кушалар. Ашар өчен түгел, әлбәттә, казан төбе янмасынга. Ашаганда шундый таш эләксә, теләк теләргә кирәк, һичшиксез тормышка аша дигән ырым бар. Студентлар сумаляк ташларын махсус үзләре белән йөртә икән – уңыш китерә ди. Яшь кызлар, билгеле инде, тылсымлы ташларны учларында тотып, үзләренә әйбәт кияү юрыйлар. Пешкән ризыкны болгатып та теләк телиләр. Ишегалдында балалар һәм яшьләр казан болгатырга чиратка тезелә. Үзбәкләр, татарлар, руслар, әрмәннәр, казакълар, таҗиклар, кыргызлар, уйгырлар, кореялеләр, грузиннар, пуштуннар, украиннар, белоруслар, кыскасы, күпмилләтле ишегалдыбызда яшәүчеләр бар да катнаша иде бу йолада. Музыка уйнатып, җырлап-биеп, шаян сүз белән пешерәләр сумалякны. Хәтерлисезме, «Ялла» төркеменең «Сумаляк» дигән җыры да бар бит? Күңелемдә әле дә шул җыр яңгырый... 



 Иртән, учак янып бетүгә, казанны капкач белән каплап, акрын гына суынырлык итеп өстен томалап куялар. Суынгач, сумаляк табынга күчә. Казанны ачканда, бала-чага чиратка тезелеп, сумалякны фатирлар буенча таратып йөри, беркем дә өлешсез калмый. Бу ризык кешеләргә физик һәм рухи яктан көчле булырга булыша. 



Үзбәкстан традицияләре белән көчле. Хәзер Нәүрүз бәйрәме дәүләткүләм бәйрәм исәпләнә. Кем белә, киләчәктә, бәлки, безнең Сабантуй да дәүләт күләмендә уздырыла торган бәйрәмгә әйләнер? 


фото
                                               

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • Син минем балам! – Нихәл, улым! – Айдар Фидаилевич ак биләүдәге бәбине күтәреп, битенә үк терәде. Үз гомерендәге иң шатлыклы көне бүген аның! – Рәхмәт сезгә, Ләйлә! Бу бәхетне бүләк иткәнегез өчен. – Ир баланы күтәргән килеш Ләйләгә борылды. Хатын елый иде. Башта яшерен генә тамган күз яшьләре тора-бара тоташ үксүгә әверелде.  – Ай-дар... Фи-даи-левич... ба-ла-ны бир-мим... Бирә... ал-мыйм... – Ләйләнең бу сүзләре иңрәү булып чыкты. 
    11501
    5
    144
  • Бозым Сихерчеләр, имчеләрне никтер картаеп-бирчәеп беткән карчыклар кыяфәтендә генә күзаллый иде моңарчы Галия. Аларның яшәгән йорты да каядыр бер читтә, аулакта булырга тиеш иде кебек. Ул йорт үзе үк күңелдә шик уятырга, шом кертергә тиеш...  Ачык йөзле, ак яулыклы апа каршы алды аларны.
    7181
    1
    94
  • 8053
    2
    54
  • Ялгыш очрашу Инде ничә ел үткән, әмма аны күргән саен, атлап барган җирдән адымнарын әкренәйтә, йөзенә иңгән гаепле елмаюын махсус җыерылган кашлары астына яшерергә тели. Оныта алмый бугай шул...
    9100
    1
    50
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 25 сентябрь 2020 - 01:53
    Без имени
    Мин Дэ нэкъ шулай 32 яшемдэ 2 кызым белэн ялгыз калдым,ирем бер хатын бн чыгып китте ,1 елдан кире кайтты, гафу итэ алмадым,шартлатып араны оздем.Ул хатыннан-хатынга йореп,45 яшьтэ асылынып улде,чыгып киткэн хатын 10 еллап, психбольницада яши.Э мин ,Аллага шокер ,ирлэр булдыра алмаган ирлэр эшен эшлэп,кызларымны устереп,эле Дэ исэн- сау эшлэп ятам.Хатын-кыз ялкау булмаса,беркайчан да югалмый,аларга АллахеТэгалэ безгэ коч бирэ.
    Бәясен белгән хатын-кыз көчле ул...
  • 25 сентябрь 2020 - 02:10
    Без имени
    Минем кияу Дэ нэкъ шулай качып-посып ,никах укытып,узенен классташы белэн 5 ел инде яшэп ята.10 еллык классташлар очрашуыннан сон айный алмады.Бик тырышып яшерсэ дэ,тэжрибэле кузгэ куренеп тора.Ул да шуннан сон дин юлына кереп китте.Имеш диндэ 4 хатын да рохсэт ителэ.Узлэре бугенге кондэ БИК рэхэт яшэсэлэр дэ,ата-ананын азгынлыгы очен балалар узлэренен авырулары,газаплы тормышлары ,улемнэре белэн жавап бирэ.Чонки рэнжу,куз яшьлэре узенэ тошмэсэ,балаларга тошэ.Хэр кеше шуны онытмасын Иде.Алар бит ойгэ кайтасы акчаны,гаилэнен зур ойлэр салып,иркен тормышта яшисе доходларын илтеп икенче хатынга бирэ.Гаилэдэ беркайчан да артык акча булмый.Ойдэге хатын белэн бергэлэп эшлэп,чит хатынны содержать итэлэр.2 нче хатын булып яшэргэ ризалык бируче хатыннар,акылыгызга килегез,ул ирлэрнен акчасы тозлы куз яшьле,рэнжешле акчалар,беркайчан сезгэ бэхет китермэячэк,авырлык,авырулар белэн корэшу очен тотылып бетэчэк.
    Бәясен белгән хатын-кыз көчле ул...
  • 23 сентябрь 2020 - 15:08
    Без имени
    👍👍👍
    ​ Адашкан шәүләләр
  • 23 сентябрь 2020 - 19:18
    Без имени
    Великовозрастный балаларны карарга жигелергэ кем кушты? Узегез гаепле бит!!!
    Ана рәнҗүе төшәргә дә мөмкин
  • 23 сентябрь 2020 - 15:25
    Без имени
    Шундый тәрбияви әсәрләр иҗат итүчеләр бик сирәк шул.Урының җәннәт түрләрендә булсын иде,Туфан абый
    Сиңа дигәне...
Реклама
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда
Бу – безнең уртак тарихыбыз
Журналыбыз архивыннан
«Объективта – әни»
Кешелек хакында фәлсәфи уйланулар, робот София һәм ипи
Балачак – уйнар чак...