Хәситә

Идел буе татарларында киң таралган хәситә үзенә бертөрле, үзенчәлекле бизәнү әйбере.  Аның «дәват», «ачкыч бау», «муйтумар», «бөтмәр» дигән атамалары да бар. Казан татарларының көнкүрешен, гореф-гадәтләрен өйрәнеп, истәлек язмалар калдырган тарихчылар бизәнү әйберенең бу төрен искәртми калмыйлар. Хәситә — тәңкә тагылган яки буй тукымага вак акча, тәңкә, төймә, кабырчык, асылмалы бизәкләр тезеп тегелгән, катылык өчен эчтән катыргы кертелгән бизәнгеч. Нигез-җирлек итеп алынган тар тукыманы якты — сары, кызгылт-сары, кызыл төсләрдән сайлаганнар. Бәй­ләвече сул җилкә аша махсус каптыргыч белән тыгыз итеп күкрәккә беркетелгән, кайчакта ул каптыргычсыз, тоташ итеп тә эшләнгән. Мондый бизәнү әйберләрен мөселман хатын-кызлары гына түгел, керәшен татарлары да яратып такканнар. Аерма шунда гына, мөселманнар хәситәсенең кечкенә Коръән яки Коръән сүрәләре тыгып йөртү өчен астарак бәләкәй генә кесәсе дә булган. Ә кайчакта гарәп хәрефләре белән язылган догалы тәңкә тагылган. Идел буе халыкларының шундый әйберләргә хирыслыгын XIX гасырда Н. И. Гаген-Торн ассызыклый. Вак акча, тәңкә тагылган бәйләвечләр тагу төркиләргә — чуваш, башкортларга гына түгел, фин-угор халыклары — удмурт, мордва, мариларга да хас.



Кыйммәтле асылташлар куеп, эре көмеш тәңкәләрне бер-берсенә күгән белән тоташтырып эшләнгән затлы хәситәләр — сирәк очрый торган бизәнү әйберләре. Ихтимал, аларны мөселман байлары — югары катлау кешеләренең кызлары, хатыннары гына тагып йөргәннәрдер. Бүтән халыкларда мондый хәситәгә охшаш затлы бизәнү әйберләре очрамый. Иңбаш каешына охшатып эшләнгән бәйләвечләрнең килеп чыгышын тикшеренүчеләр төрлечә фаразлыйлар. Күп­ләр моны төрки халыклар йоласына юрый. Ә фин төркеме — удмурт, мордваларда да мондый бизәнгечләрнең таралуын аларга төркиләр йогынтысы көчле булу белән аңлаталар. Этно­график әдәбиятны тикшеренүчеләр мондый иңбаш бәйләвечләре тагу йоласының таралуын яман күзләрдән саклану максаты белән борынгы халыклар яннарында йөртә торган бөти-догаларны саклар өчен уңайлы булуын да искәртә. Казан татарлары болгар чоры заманнарыннан ук металл Коръән савытларын чылбыр белән йә күкрәккә тагып яки иң аша киеп йөргәннәр. Хәситә Коръән савыты белән бергә төрле тәңкәләрдән тезелгән һәм саклагыч хезмәтен үтәгән дип фаразласак, мөгаен, ялгышмабыз. Сораулар күп, ќавап табу ќиңел эш түгел. Безнең эрага кадәр II-I гасырларда ук алтынланган көмеш медальоннарда сурәтләнгән кулына ук тоткан алиџәнең күкрәгенә бәйләгән бәйләвече хакында Геродот хезмәтләрендә үк искә алына.



 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • Юлдаш Бүген – 2 гыйнвар. Алиянең генә туган шәһәрен инде өч ел күргәне юк. Күңел ярасы өч ел буе төзәлмәде... Төне буе елап чыкканнан соң кисәк кенә җыенды да, өч ел элек Мәскәүгә чыгып китте ул...
    7815
    1
    76
  • Яңа ел төне сере – Сәлам! Тагын бер ел үтеп китте. Очрашу төне җитте...  Телефон экранында көтелгән һәм таныш сүзләрне күрүгә Ләйлә  елмаеп куйды. Онытмаган! Быел да үзе беренче яза... Яңа ел төнен каршы алганда нәкъ төнге өчтә... Менә инде унынчы ел шулай...
    8868
    2
    64
  • Тапкыр малай Әнисе тиз генә кайтмады. Ул, гомумән, кайтмады. Хәбәре дә юк, үзе дә. «Суга төшкәндәй югалды», – дип пошынып, елап-сыктап йөрде Фатиха апа. Әтисен госпитальдән кабат фронтка җибәргәннәр. «Хәдичә килеп җитә алмады», – дигән ул хатында. Ризык төягән Хәдичә, мөгаен, ач гидайлар кулыннан кичкәндер дигән уйда тукталдылар. 
    5996
    3
    58
  • Хат язучы Көтелмәгән хат Айдарның бөтен күңелен актарып ташлады. Кайтасы көнен минутлап санап көтә солдат. 
    4347
    0
    49
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 26 гыйнвар 2022 - 21:41
    Без имени
    Хэзер куп инде андый гаилэлэр,балалар дип яшэуче,куплэре ипотека тули бит,чынлап та берэр башка эйбер алырга уйласалар,эти-эни узлэре ярдэм кулын суза,булыша алганнарына соенэ-соенэ.
    Үз сөягем үземә авыр түгел
  • 26 гыйнвар 2022 - 22:00
    Без имени
    Безнен аниебез гел шулай пешерер иде коймакны без торганчы мичка ягып тамле ислар боронны кытыклап уята иде . И гомерлар анида юк хазер андый мичта юк ...без исанбез
    Мич коймагы
  • 26 гыйнвар 2022 - 12:46
    Без имени
    Сез балалар кеше булсын дип яшэгэн очен алар шундый эгоистлар. Нишлэптер эчеп йоручелэрнен эти-энисе кадерле була, алар узлэре турында уйлыйлар. Ризалашыгыз, тик узегезнен кайтып керергэ урыныгыз булсын.
    Кызларым каршы булса да, кияүгә чыгаргамы?
  • 24 гыйнвар 2022 - 09:14
    Без имени
    Балаларыгызны уз тормышларына бастыргансыз бит инде. Алар сезгэ каршы булырга ничек ? Конечно, вакыт кирэк, риза булачаклар. Яхшы кеше очраткансыз икэн, бэхетле булыгыз!
    Кызларым каршы булса да, кияүгә чыгаргамы?
  • 24 гыйнвар 2022 - 09:13
    Без имени
    Көне- төне мин 18 е тулып килуче кызыма тукыган сүзләр!!!!! СМСлар язып теңкәларенә тимәгез егетләрнең!!!!
    Акыллы хатын – хәзинә
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда