Хәситә

Идел буе татарларында киң таралган хәситә үзенә бертөрле, үзенчәлекле бизәнү әйбере.  Аның «дәват», «ачкыч бау», «муйтумар», «бөтмәр» дигән атамалары да бар. Казан татарларының көнкүрешен, гореф-гадәтләрен өйрәнеп, истәлек язмалар калдырган тарихчылар бизәнү әйберенең бу төрен искәртми калмыйлар. Хәситә — тәңкә тагылган яки буй тукымага вак акча, тәңкә, төймә, кабырчык, асылмалы бизәкләр тезеп тегелгән, катылык өчен эчтән катыргы кертелгән бизәнгеч. Нигез-җирлек итеп алынган тар тукыманы якты — сары, кызгылт-сары, кызыл төсләрдән сайлаганнар. Бәй­ләвече сул җилкә аша махсус каптыргыч белән тыгыз итеп күкрәккә беркетелгән, кайчакта ул каптыргычсыз, тоташ итеп тә эшләнгән. Мондый бизәнү әйберләрен мөселман хатын-кызлары гына түгел, керәшен татарлары да яратып такканнар. Аерма шунда гына, мөселманнар хәситәсенең кечкенә Коръән яки Коръән сүрәләре тыгып йөртү өчен астарак бәләкәй генә кесәсе дә булган. Ә кайчакта гарәп хәрефләре белән язылган догалы тәңкә тагылган. Идел буе халыкларының шундый әйберләргә хирыслыгын XIX гасырда Н. И. Гаген-Торн ассызыклый. Вак акча, тәңкә тагылган бәйләвечләр тагу төркиләргә — чуваш, башкортларга гына түгел, фин-угор халыклары — удмурт, мордва, мариларга да хас.



Кыйммәтле асылташлар куеп, эре көмеш тәңкәләрне бер-берсенә күгән белән тоташтырып эшләнгән затлы хәситәләр — сирәк очрый торган бизәнү әйберләре. Ихтимал, аларны мөселман байлары — югары катлау кешеләренең кызлары, хатыннары гына тагып йөргәннәрдер. Бүтән халыкларда мондый хәситәгә охшаш затлы бизәнү әйберләре очрамый. Иңбаш каешына охшатып эшләнгән бәйләвечләрнең килеп чыгышын тикшеренүчеләр төрлечә фаразлыйлар. Күп­ләр моны төрки халыклар йоласына юрый. Ә фин төркеме — удмурт, мордваларда да мондый бизәнгечләрнең таралуын аларга төркиләр йогынтысы көчле булу белән аңлаталар. Этно­график әдәбиятны тикшеренүчеләр мондый иңбаш бәйләвечләре тагу йоласының таралуын яман күзләрдән саклану максаты белән борынгы халыклар яннарында йөртә торган бөти-догаларны саклар өчен уңайлы булуын да искәртә. Казан татарлары болгар чоры заманнарыннан ук металл Коръән савытларын чылбыр белән йә күкрәккә тагып яки иң аша киеп йөргәннәр. Хәситә Коръән савыты белән бергә төрле тәңкәләрдән тезелгән һәм саклагыч хезмәтен үтәгән дип фаразласак, мөгаен, ялгышмабыз. Сораулар күп, ќавап табу ќиңел эш түгел. Безнең эрага кадәр II-I гасырларда ук алтынланган көмеш медальоннарда сурәтләнгән кулына ук тоткан алиџәнең күкрәгенә бәйләгән бәйләвече хакында Геродот хезмәтләрендә үк искә алына.



 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • Кар патшабикәсе Билгеләнгән вакытта кафеда иде инде кыз. Ишекне ачып керде дә, ярым буш залга күз йөртеп, үзенә кирәкле кешене эзләде. Гомерендә беренче күрүе булса да, ул аны әллә каян таныды. «Снежная королева!» – дигән уй сызылып үтте кабат. Ханбикәләрдәй затлы иде ханым.
    7651
    1
    106
  • Хәшәрәт – Әни, без Фәридә белән өйләнешергә булдык. Син каршы түгелсең бит, әйеме? Зөлфия, улының бу хәбәренә күптән әзер булса да, каушап калды. Бу минутта теленнән нинди генә сүз төшсә дә, ничектер урынсыз, ялгыш булыр кебек тоелды.
    6002
    1
    94
  • Тапшырылмаган имтихан Без еш кына: «Күргәннәрдән китап язырлык, кино төшерерлек», – дибез. Беркемнең дә язмышы ал да гөл түгел. Тик кайберәүләр, аның кире якларын оста итеп яшерә,
    4876
    4
    76
  • Салават Илсөянең гомерен коткарып калган Җырчы Илсөя Бәдретдинова Салаватка: «Минем гомеремне коткарып калучым», – ди. Болай әйтүенең сәбәбе белән кызыксындык. 
    13057
    4
    65
  • Гомернең ике яры Бездә бүген – дебют! Гөлнур Сафиуллинаның дебюты! Ниһаять!.. Аның хикәяләр яза башлавын бик көткән идек без. Хәер, Гөлнурның журналист язмалары ук чын хикәя итеп кабул ителә: йә елмаеп, йә күз яшьләрен тыярга тырышып укыйсың... Ә геройлары үзенә охшаган: тыйнак, акыллы, сизгер күңелле, серле... Кечкенә генә бер сүзе, карашы, хәрәкәте белән дөньяларны үзгәртә, гап-гади тормышны ямьгә төрә белгән... Менә шулай! Хикәяләрендә – фәлсәфә, хисләр, сизгер хатын-кыз йөрәге, тагын әллә ниләр – кыскасы, өр-яңа халәт!
    4052
    5
    45
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 25 февраль 2021 - 18:08
    Без имени
    Урыска кияъгщ чыкмаган инде ул , чыкса . ьщллщп тормас иде . Щнисе хат язган бит , алып кайтма авылга диеп . Димщк , рус егетенщ чыкмыйча , икенче берщъгщ , яратмаган кешесенщ чыккан кияъгщ дщ . Яратмаган кешесе булгач . улында яратмый инде , оныгында . Щ язылышы , чыннан да , килделе - киттеле . икенче тцрлерщк . матур итеп язарга була иде .
    Язмыш җиле
  • 25 февраль 2021 - 19:23
    Без имени
    Мило
    «Әни, син мине әллә Парижда дип беләсеңме?!»
  • 25 февраль 2021 - 05:31
    Без имени
    Бик матур язылган. Нэжибэ апа шул. Э карт бик кызганыч. Ник балалары шулай михербансыз булган?!. Анлашылмый. Кузгэ яшьлэр килдеее.
     Тукталыш
  • 24 февраль 2021 - 11:47
    Без имени
    Еладым….
    Вәгъдә йөзеге
  • 24 февраль 2021 - 11:48
    Без имени
    Хэзер шарлатаннар куп, элек настоящийлар булган
    «Фәрештәләр төшемдә дога өйрәтте»
Реклама
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда
Бу – безнең уртак тарихыбыз
Журналыбыз архивыннан
«Объективта – әни»
Кешелек хакында фәлсәфи уйланулар, робот София һәм ипи
Балачак – уйнар чак...