Яран гөлләр турында

Яран гөл диюгә, әбиемнең ап-ак пәрдәле, берсеннән-берсе купшырак яраннар үсеп утырган тәрәзәсе хәтергә төшә. Ничек үстереп бетергәндер ул аларны. Бик тә ярата иде шул гөлләрне. Аның күңел җылысын тойгандай, гөлләре дә һәрвакыт шау чәчәктә утырырлар иде. Килгән-киткән кешене дә шул яраннар арасыннан карап каршы ала иде. Сөбханалла, үзе дә, гөлләре дә кешеләргә елмаеп яшәде.

Халкыбыз элек-электән яран гөлен яраткан. Ул һәр татар йортының тәрәзәсендә нурдай балкып утырган. Үз итеп үстерелгән яранны һич кенә дә диңгез аръягы гөле дип уйнамассың. Яранның туган ягы чынлап та чүлле Көньяк Африка ләбаса. Дөрес, арада аның Урта диңгез буенда үстерелә торган төрләре дә очрый. Мәсәлән, Көньяк Африкада суаклы һәм яфраклы яраннарның 250 төре билгеле.

Яран гөле иң элек XVII гасыр ахырында Англия һәм Германия кебек илләрнең ботаник бакчаларында пәйда була. Ә XVIII гасыр башында аны Россиядә өй гөле итеп үстерә эашлыйлар. Шулай ук тиз арада бакчачылар да үз итеп элгерә. Ул елларда яранның шулай чиктән тыш дуамаллык эелән үстерелүе халыкта “яран шаукымы” дип йөртелә.

Хәзерге вакытта исә яранның йөзләгән яңа гибрид төрләре барлыкка килде. Ул үзенең купшы һәм дәвамлы  чәчәк атуы белән иң танылган гөлләрнең берсе санала. Яран матур гөл булу белән беррәттән, кеше сәламәтлеге өчен дә бик файдалы. Ул һавадагы микробларны бетерүче фитонцидлар бүлеп чыгара. Һәм шул рәвешле өйдәге һаваны чистарта, сафландыра. Мәсәлән, “Гөлләрнең магик көче” исемле китапта яранны тикмәгә генә усал көчләрне куучы, мәхәббәт тудыручы гөл дип атамаганнардыр, мөгаен. Шуңа бәйләнешле рәвештә бронхларны дәвалаучы шифаханәләргә авырулар өчен махсус яран бүлмәләре булдырылган.



Яраннарны, килеп чыгышы һәм рәвеше буенча, түбәндәге гөрләргә бүлеп карыйлар.
Беренче төргә безнең якларда иң киң таралган төбәк (зональ) яраннары керә. Бу түгәрәк яисә йөрәксыман яфраклы, 30-60 сантиметр биеклектә, төрле төстәге куаксыман яраннар. Мисал өчен, катмарлы ак чәчәк I атучы “Альба”, кара-кучкыл чәчәкле “Казино”, катмарлы ал чәчәк атучы “Ирена”.

Икенче төргә хуш ис таратучы исле яраннар керә. Гадәттә, көрәксыман яфраклы бу яраннар алсу төстәге вак чәчәк аталар. Яфрагына орынсаң, исле гөл шикелле, бүлмәгә роза, алма, бөтнек, лимон исләре тарата. Мәсәлән, “Раденс” яраныннан — роза, “Фрагранс”тан — мускат чикләвеге, «Оф оранж принцы»нан — әфлисун исе килә. Хуш исле яран яктылыкны бик ярата һәм уртача 8-12 градус җылылыкны кулай күрә. Яранга суны җәен уртача, ә кышын тагын да азрак сибәргә кирәк. Аны һәр ике атна саен ашлап тору файдалы. Яранны яшәртү өчен ботакларын яз көне кисәргә киңәш ителә.

Өченче төргә яраннар “патшабикәсе” дип аталган эре яфраклы йорт яраннары керә. Аларның чәчәк ату чоры бик кыска, иртә яздан җәй уртасына чаклы гына дәвам итә. Әйтик, ак “Ясмин”, саргылт-кызыл “Муттертаг”, ал таплы ак “Астек” әнә шундыйлар. Йорт яраннары яктылык яратсалар да, артык җылылык таләп итмиләр. Шуңадыр җәен ачык һавада да бик яхшы үсәләр. Башкалардан аермалы буларак, аларны көз көне кисәргә киңәш ителә.

Дүртенче төргә калкансыман яфраклы, 40 сантиметрдан 1,5 метрга кадәр җитеп үсүче озын буйлы яраннар керә. Алар бик купшы һәм күптөрле чәчәк аталар. Бу гигант яраннарның иң киң таралганнары — шәмәхә “Аметист”, ут кызыл чәчәкле “Фойер Каскаде”, ал чәчәкле “Виль де Пари”... Кояшны нык яратучан бу яраннарга кышкы җылылык +12 градустан төшмәскә тиеш.

Яранны ничек тәрбияләргә?

Гомумән алганда, яран гөле артык дымлы туфракны яратмый. Ул үзен уртача дымлылыкта яхшы хис итә. Яздан башлап, барлык төр яраннарны да ике атнага бер тапкыр махсус гөл ашламасы белән ашларга кирәк. Билгеле булганча, яран гөле ботактан үрчи һәм яшь ботактан үскән гөл купшырак чәчәк ата. Яран утыртасы туфрак түбәндәге катнашмада булырга тиеш: 2 өлеш кәсле туфрак, 1 өлеш яфраклы урман туфрагы, 1 өлеш торф һәм 1 өлеш комлы туфрак (2:1:1:1).
Дөрес, хәзер өйне бизи торган әллә нинди матур гөлләр бар. Әмма без иске танышыбыз — яран барлыгын да онытмыйк. Аны үстерик, сөеник һәм дәваланыйк.

фото: https://pixabay.com

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • Син минем балам! – Нихәл, улым! – Айдар Фидаилевич ак биләүдәге бәбине күтәреп, битенә үк терәде. Үз гомерендәге иң шатлыклы көне бүген аның! – Рәхмәт сезгә, Ләйлә! Бу бәхетне бүләк иткәнегез өчен. – Ир баланы күтәргән килеш Ләйләгә борылды. Хатын елый иде. Башта яшерен генә тамган күз яшьләре тора-бара тоташ үксүгә әверелде.  – Ай-дар... Фи-даи-левич... ба-ла-ны бир-мим... Бирә... ал-мыйм... – Ләйләнең бу сүзләре иңрәү булып чыкты. 
    10157
    5
    129
  • Бозым Сихерчеләр, имчеләрне никтер картаеп-бирчәеп беткән карчыклар кыяфәтендә генә күзаллый иде моңарчы Галия. Аларның яшәгән йорты да каядыр бер читтә, аулакта булырга тиеш иде кебек. Ул йорт үзе үк күңелдә шик уятырга, шом кертергә тиеш...  Ачык йөзле, ак яулыклы апа каршы алды аларны.
    5961
    1
    82
  • 7155
    2
    52
  • Ялгыш очрашу Инде ничә ел үткән, әмма аны күргән саен, атлап барган җирдән адымнарын әкренәйтә, йөзенә иңгән гаепле елмаюын махсус җыерылган кашлары астына яшерергә тели. Оныта алмый бугай шул...
    8166
    1
    46
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 19 сентябрь 2020 - 07:50
    Без имени
    Минем курше авылга к лен булып тошкэн апам нэк шушындый тормыш а гомер кичерде, кайнэсе эгэр балалар га берэр кием алса апам барында мичкэ ата иде дип сойли, бер вакыт малае на бурек алып кайткан идём кулымнан тартып алдыда янып торган мичкэ а ты ди, ике каен сенелсе бар иде эти _энисе урынга калгач пинсэлэрен алдылар, э кайтып та алып китеп тэ карамадылар алар вафат инде хэзер, э апамны хэзер бик авыр чир бэреп екты шулай бер рэхэт курмэде язсан язып бетерэ торган тугел роман язырлык анын тормыш, аллам андый тормыш ны бер кемгэ дэ курсэтмэсен
    Инде минем чират...
  • 18 сентябрь 2020 - 10:15
    Без имени
    Бик матур хикэя !!! Укыйсы да бик кунелле булды !!! Эйдэ бергэлэшеп устерсеннэр инде сабыйларын .... Лэйлэ узе дэ югалтуны кичергэн бит !!!Бэхет елмайган димэк .... Бэхетлэре булсын барча балаларнын да .... Кеше бэхет очен туа,бэхетле булсын hэркем ....
    Син минем балам!
  • 18 сентябрь 2020 - 14:00
    Без имени
    Бик яхшы эсэр,бик азлар гына анлый шул язмышнын кисэтуен.Яшь чагымда ирем бн ачуланышкач,сойлэшмим дип уземэ-узем суз биреп,ярты кон сойлэшмэсэм,ике улымнын берсе нык итеп авырый башлый иделэр,температуралар бн.Шуннан сойлэшэ башлыйсын инде,уртак борчу килгэч.Купме сынадым,гел шулай була иде,аннары тэкэбберлегемне читкэ куеп,элэгешсэк тэ,сойлэшмичэ йормэдем,мин хаклы булсам,ярар,Аннан минем Бер жирем жэ кимеми дип,уземне тынычландыра идем.Бер тирэ,аерылыйм микэн эллэ дигэн уйлар да кергэлэде,аннары уйладым,этилэре балаларга минем шикелле ук якын,бигрэк тэ ир балага,этилэреннэн аерып алсам,барыбер мине гаеплэрлэр,алар да бит ир кешелэр,алга таба узем генэ доес тэрбия бирэ алырмынмы дип,барысын уйлап торып калдым.Аллага шокер,хэзер шуна соенеп бетэ алмыйм,инде 45-ел яшибез.Балалар да гаилэле,аларга гел тигезлектэ уз балаларын узлэренэ устерулэрен телим.Балалар бэхете эти-энидэн тора.
    Бала хакы
  • 18 сентябрь 2020 - 14:47
    Без имени
    Шуннан ни булды?
    Яңгыр 
  • 18 сентябрь 2020 - 15:05
    Без имени
    Фото, фото, купме хатирэ саклый. Ойгэ кайткач, экрен генэ фотоальбом алып, карап утырырга яратам. Менэ балачак, менэ усмер чак, менэ мин инде усеп житкэнмен. Бу ваеыт аралыгында ни генэ булмады, ни генэ тормышта алышынмады. Сагынып искэ аласын. Тагын бер кайтыр идем дип эченнэн генэ хыялланасын.
    Фотолар дәвалый? 
Реклама
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда
Бу – безнең уртак тарихыбыз
Журналыбыз архивыннан
«Объективта – әни»
Кешелек хакында фәлсәфи уйланулар, робот София һәм ипи
Балачак – уйнар чак...