Бармакларны уйнатыйк...

Исәнме, имән бармак

Күпсанлы фәнни тикшеренүләр һәм күзәтүләр кул бар­маклары хәрәкәтләре үсеше дәрәҗәсенең сөйләм үсеше дәрәҗәсе белән туры килүен дәлиллиләр. Сөйләм үсеше җитлекмәгән күпчелек балаларда кул хәрәкәтләренең зәгыйфьлеге (төгәлсезлек) күзәтелә.
Бер-ике яшьлек балаларның сөйләм үсеше дәрәҗәсен билгеләү өчен шундый тәҗрибә үткәрелгән: балага бер (ике, өч) бармагын күрсәтергә кушыла (олы кеше бер, ике, өч бар­магын күрсәтеп, “син дә шулай эшлә”, ди). Биремне төгәл, дөрес үтәүче балалар яхшы сөйләшә, ә начар сөйләшүче ба­лалар бармакларын аерып күрсәтә белмиләр (барысы бергә бөгелә яки җәелә), хәрәкәтләре сүлпән. Димәк, баланың кул хәрәкәтләрен төгәл, иркен башкарырга өйрәтми торып, аның сөйләме тиешле үсештә була алмый. Бармак хәрәкәтләре үсеше артка калса, сөйләм үсеше тоткарлана.
Бармакларны хәрәкәтләндерү күнегүләрен бала белән алты-җиде айлык вакытта ук башларга мөмкин. Бу вакытта баланың бармакларына массаж ясау — бармак очларыннан беләзек сөягенә (запястье) таба сыйпау файдалы; шулай ук баланың һәр бармагын үз бармакларың белән бергә бөгү яки җәю күнегүләре ясарга кирәк. Күнегүләрнең дәвамы ике-өч минуттан артмасын.
Ун айдан башлап, үзенчәлекләренә карап, уенчыклар белән төрлечә эш итәргә: бер шакмакны икенчесе өстенә ку­ярга, шарлар, туплар тәгәрәтергә, зуррак сыешлы әйберләр эченнән кечерәкләрен алырга һәм кире кертергә һ. б. шундый күнегүләр башкарырга мөмкин.
Түбәндә бер яшьтән алып җиде яшькә кадәр бала­ларның кул чуклары хәрәкәтен үстерү өчен кулланыр­га мөмкин җиһазлар, уенчыклар тәкъдим ителә:
- Вак уенчыклар, ташлар... Аларны тутыру өчен тартмалар, төрле формадагы пирамидалар, мозаика;
- Тәгәрәтү өчен төрле диаметрдагы шарлар;
- Төрле зурлыктагы боҗралар (таякка яки башка уенчыкка кертү өчен);
- Төймә төймәләргә, бау бәйләргә, төен чишәргә өйрәтү өчен җайланмалар;
- Капшап карап тану өчен төрле вак уенчыклар һ. б.
Кул чуклары өчен күнегүләр ясатканда нәниләрнең яшь үзенчәлекләрен истән чыгарырга ярамый. Гадирәк уеннардан башларга кирәк.
Мәсәлән, “Күрешү” уены. Бу уен бармакларның исемнәрен хәтердә калдырырга да ярдәм итә. Баш бармакның очы имән бармакка тидерелә. “Исәнме, имән бармак”, “Исәнме, урта бармак” һәм шулай итеп баш бармак калган барлык бармаклар белән исәнләшеп чыга. Соңрак уен катлауландырыла: ике кулның бармак­лары бер-берләре белән “исәнләшәләр” — уң кулның баш бармагы сул кулның баш бармагы белән күрешә, башка бармаклар белән дә шулай дәвам ителә. Куллар­га исемнәр дә бирергә мөмкин. Мәсәлән, уң кул бармак­лары — “куяннар”, ә сул кул — “тиеннәр”: “куяннар” “тиеннәр” белән исәнләшәләр.

Кәҗәкәй

Әлеге уенны бала өлкәннәр сөйләмен аңлый баш­лагач ук уйный башлый. Кул “кәҗә” ролен башкара. Учны аска таба каратып бармаклар йодрыклана, ә баш бармак белән чәнчә бармак алга таба сузыла. Бу вакытта түбәндәге шигырь юллары әйтелә:

Кәҗ, кәҗ, кәҗәкәй,
Минем улым (кызым) бәләкәй,
Ул — акыллы, ул - тәтәй,
Тимә аңа, кәҗәкәй!


Соңгы сүз әйтелгәч, бармаклары бөгелгән “кәҗә”: “Сөзәм, сөзәм, сөзәм!” — дип, ба­ла тәненең кайсы да булса бер өле­шен җиңелчә генә кытыклый.
Бала чыркылдап көлә.

Туп

Түгәрәкләнде­релгән уч төпләре туп рәвешендә бер-берсе белән тоташа. Бер бала “тубын” икен­че баланың кул өстенә куя. Алар кара-каршы басып, “туп” чөеп уйныйлар:

Рөстәм, сиңа туп бирәм,
Әйдә, уйныйбыз бергә,
Кирәк аны, чөеп-чөеп,
Тотып ала белергә.


Песием, песием...

Бер бала икенче балага кул сыртын сузып тора. Икенчесе: “Песием, песи­ем, песием” дия-дия, аның кул ар­касын сыйпый да кинәт: “Прес-с!” дип, җиңелчә генә аның кулына сугып ала. Бу вакытта бала тиз генә кулын тартып алып өлгерергә тиеш. Әгәр ку­лын алып өлгерсә, ул — җиңүче, өлгермәсә — отылган була. Рольләр алмашына һәм уен дәвам итә.

Өй
Куллар өскә кара­ган. Баш бармакларның берсе янына икенчесе ята, калган бармакларның очлары (бер чәнче бармактан тыш) тота­ша. Уң кулның чәнче бармагы өскә күтәрелә.

Бармакларны тоташтырып,
Өй төзедек без сырлап,
Морҗасын да куйыйк әле,
Торсын өйне матурлап.


Куян

Бармаклар йодрыклана. Имән һәм урта бармак­лар өскә күтәрелә.

Ак куянкай утырган,
Колакларын селкетә:
Менә шулай, менә шулай,
Колакларын селкетә.


Шигырь юлларын сөй­ләгәндә, бармаклар селкетелә.

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • Кар патшабикәсе Билгеләнгән вакытта кафеда иде инде кыз. Ишекне ачып керде дә, ярым буш залга күз йөртеп, үзенә кирәкле кешене эзләде. Гомерендә беренче күрүе булса да, ул аны әллә каян таныды. «Снежная королева!» – дигән уй сызылып үтте кабат. Ханбикәләрдәй затлы иде ханым.
    7532
    1
    105
  • Хәшәрәт – Әни, без Фәридә белән өйләнешергә булдык. Син каршы түгелсең бит, әйеме? Зөлфия, улының бу хәбәренә күптән әзер булса да, каушап калды. Бу минутта теленнән нинди генә сүз төшсә дә, ничектер урынсыз, ялгыш булыр кебек тоелды.
    5766
    1
    93
  • Тапшырылмаган имтихан Без еш кына: «Күргәннәрдән китап язырлык, кино төшерерлек», – дибез. Беркемнең дә язмышы ал да гөл түгел. Тик кайберәүләр, аның кире якларын оста итеп яшерә,
    4782
    4
    76
  • Салават Илсөянең гомерен коткарып калган Җырчы Илсөя Бәдретдинова Салаватка: «Минем гомеремне коткарып калучым», – ди. Болай әйтүенең сәбәбе белән кызыксындык. 
    12956
    4
    65
  • Гомернең ике яры Бездә бүген – дебют! Гөлнур Сафиуллинаның дебюты! Ниһаять!.. Аның хикәяләр яза башлавын бик көткән идек без. Хәер, Гөлнурның журналист язмалары ук чын хикәя итеп кабул ителә: йә елмаеп, йә күз яшьләрен тыярга тырышып укыйсың... Ә геройлары үзенә охшаган: тыйнак, акыллы, сизгер күңелле, серле... Кечкенә генә бер сүзе, карашы, хәрәкәте белән дөньяларны үзгәртә, гап-гади тормышны ямьгә төрә белгән... Менә шулай! Хикәяләрендә – фәлсәфә, хисләр, сизгер хатын-кыз йөрәге, тагын әллә ниләр – кыскасы, өр-яңа халәт!
    3979
    5
    45
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 25 февраль 2021 - 18:08
    Без имени
    Урыска кияъгщ чыкмаган инде ул , чыкса . ьщллщп тормас иде . Щнисе хат язган бит , алып кайтма авылга диеп . Димщк , рус егетенщ чыкмыйча , икенче берщъгщ , яратмаган кешесенщ чыккан кияъгщ дщ . Яратмаган кешесе булгач . улында яратмый инде , оныгында . Щ язылышы , чыннан да , килделе - киттеле . икенче тцрлерщк . матур итеп язарга була иде .
    Язмыш җиле
  • 25 февраль 2021 - 19:23
    Без имени
    Мило
    «Әни, син мине әллә Парижда дип беләсеңме?!»
  • 25 февраль 2021 - 05:31
    Без имени
    Бик матур язылган. Нэжибэ апа шул. Э карт бик кызганыч. Ник балалары шулай михербансыз булган?!. Анлашылмый. Кузгэ яшьлэр килдеее.
     Тукталыш
  • 24 февраль 2021 - 11:47
    Без имени
    Еладым….
    Вәгъдә йөзеге
  • 24 февраль 2021 - 11:48
    Без имени
    Хэзер шарлатаннар куп, элек настоящийлар булган
    «Фәрештәләр төшемдә дога өйрәтте»
Реклама
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда
Бу – безнең уртак тарихыбыз
Журналыбыз архивыннан
«Объективта – әни»
Кешелек хакында фәлсәфи уйланулар, робот София һәм ипи
Балачак – уйнар чак...