Әнкәем, ник җибәрдең кер юарга?

Халык авыз иҗаты җәүһәрләре
 
Татар халкында бәетләр иҗат ителүнең бик ерактан килгән һәм киң таралган традицияләре бар. Шул җирлектә кайвакыт бөтенләй очраклы, бернинди кануннарга да нигезләнмәгән вакыйгалар, фаҗигаләр уңаеннан да бәетләр иҗат ителә. Халык арасында киң таралган “Суга баткан Гайшә бәете” әнә шундыйлардан. Бәеттә әйтелгәнчә, иртәгә туе була дигән көнне, һич тә уйламаганда, Гайшә суга батып үлә. Бәеттә бу фаҗиганең сәбәпләре турында бер сүз дә әйтелми. Бер карасаң, бәетнең тарихи яктан да, тормыш-көнкүреш, социаль яктан да бернинди җитди җирлеге юк кебек. Бәлки шуңа күрәдер, әсәр гадәти сүзләрдән башлана:
 
Чәршәмбе көн кер юарга ник җибәрдең, әнкәем?
Барма, Гайшә, дигән булсаң, бармас идем, әнкәем
.
 
Бәетнең психологик нигезләрен ачыклау авыр түгел, әлбәттә. Бу очракта сүз бөтенләй көтелмәгән коточкыч вакыйга турында бара. Иртәгә Гайшә сылуның туе булырга тиеш. Барысының да күңелләре күтәренке — авыл халкын зур бәйрәм көтә, һәм һич көтмәгәндә, һичкемнең күңеленә дә килмәгән хәбәр тарала: иртәгә туе булачак кыз суга батып үлгән.
 
“Суга баткан Гайшә бәете” иң популяр әсәрләрдән санала, язып алынган вариантлары да кырыктан артык. Аның каравы, алты гына строфалы бу бәетнең һәр строфасы диярлек башка бәетләрдә, аеруча суга батып үлүчеләргә багышланган шәхси фаҗига бәетләрендә очрый. Хәтта уртак фикер, әзер эпик формалар буларак, хәзерге вакытта чыгарыла торган бәетләрдә дә файдаланыла.
 
“Суга баткан Гайшә бәете”нең үзендә башлам да, бетем дә сакланмаган. Әмма гади көнкүреш детальләре, символ, сурәтләргә әйләнеп, әллә кайчангы хикмәтле хәлләрне: табу-тыюларны искә төшереп торалар, әйтик, кайчандыр чәршәмбе көн кер чайкарга ярамаган. Ниндидер бәхетсезлекнең нәкъ чәршәмбе көн белән бәйләнгән булуы башка бәетләрдә дә чагыла. Бу хәл башка халыклар фольклоры өчен дә хас. Төрекмән эпосында баш каһарман Героглы турында: “Йүз мүн чаршемилери баш гечирип” дигән сүзләр бар. Димәк, гаҗәеп көчкә ия булган, утта янмый, суда батмый торган каһарман өчен дә чәршәмбе ифрат куркыныч көн булган: бу ниндидер сакраль, изге, илаһи көчкә ия. Бәхетле һәм бәхетсез көннәр арасында татар халкында чәршәмбе көн белән бәйле ниндидер шомлы карашлар юк кебек. Шулай булгач, мәсьәләгә башкача якын килү сорала. Адам Олеарий китергән мәгълүматларга караганда, фарсыларда “Чоршамбеи сур (сури)” дип аталган бәйрәм булган (ягъни атнаның кайгылы дүртенче көне). Бу — язгы көн һәм төн тигезләшкән Нәүрүз бәйрәме алдындагы соңгы чәршәмбе. Бу көнне бернинди җитди эш белән шөгыльләнергә, бигрәк тә кер юарга ярамый; тик төрле йолалар уздырырга, гыйбадәт кылырга, киләсе елның әйбәт килүен теләргә генә ярый. Чөнки сүз Яңа ел бәйрәме Нәүрүз турында бара.
 
Фарсыларда мөселман сәфәр аеның чәршәмбесе дә бәхетсез көн дип саналган. Урта Азиядә, соңгы чәршәмбе белән бәйләп, төрле дини йолалар уздырылган, бәйрәмнәр, дога кылулар, корбан чалулар оештырылган. Безнең халыкта Изгеләр чишмәсенә барып, корбан чалу бар. Шулай ук татар халкында башка көннәр белән бәйле ырымнар да күп. Сишәмбе көн юлга чыгарга, тырнак кисәргә ярамый. Җомга көн — җомгага кадәр кер юарга ярамаган. Әлеге бәеттә “камзулны кадакка элү” — фаҗига буласын алдан хәбәр итү. Гаилә символы көмеш йөзек юкка чыга — “көнгә каршы эридер”. Бу бәетнең иң олы фаҗигасе — гаилә ыруны дәвам иттерүче, йорт тотучы кыз югалуын күрсәтә. Аның матурлыгы, зифа буе тормыш өчен түгел, ә балыкларга азык булу, су стихиясе белән көрәшү символы. “Батадыр да калкадыр” дип, бәетче йөрәк тибешен дә ишеттерергә тели, үлем белән көрәшү, исән калырга тырышу ритмын күрсәтә. Әмма тәкъдир металл күк авыр — муендагы тәңкәләр су төбенә тарта. “Аучы мылтык атадыр, төтене җиргә ятадыр” — бу юллар, күп бәетләрнең уртак урыны буларак, бәет тыңлаучыларның лирик хисләрен куертып, үлем сурәте белән бергә көчәюенә китерә.
 
Гайшә матур белән гашыйк Камил кавыша алмыйлар. Бәетнең икенче варианты да бар.
 
Гашыйк мәгъшук бер-берсенә кавыша алмый калдылар,
Тәкъдир буйлә икесе дә башны суга салдылар.

 
Икенче варианты, күрәсең, “Суга баткан Гайшә бәете”нә ияреп язылган:
 
Нинди үкенечле үлем буйга үсеп җиткәндә!
Икесе дә суда вафат, туй була дип көткәндә.

 
Суга баткан сөйгәнен эзләп, Камил матур да озак азаплана, ахыр чиктә тәмам хәлдән тая һәм үзе дә вафат була. Нинди фаҗига! Димәк, Гайшәнең язмышы шулай язылган булган. Язылганны — мәктүпне үзгәртеп булмый.



 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • Син минем балам! – Нихәл, улым! – Айдар Фидаилевич ак биләүдәге бәбине күтәреп, битенә үк терәде. Үз гомерендәге иң шатлыклы көне бүген аның! – Рәхмәт сезгә, Ләйлә! Бу бәхетне бүләк иткәнегез өчен. – Ир баланы күтәргән килеш Ләйләгә борылды. Хатын елый иде. Башта яшерен генә тамган күз яшьләре тора-бара тоташ үксүгә әверелде.  – Ай-дар... Фи-даи-левич... ба-ла-ны бир-мим... Бирә... ал-мыйм... – Ләйләнең бу сүзләре иңрәү булып чыкты. 
    11335
    5
    142
  • Бозым Сихерчеләр, имчеләрне никтер картаеп-бирчәеп беткән карчыклар кыяфәтендә генә күзаллый иде моңарчы Галия. Аларның яшәгән йорты да каядыр бер читтә, аулакта булырга тиеш иде кебек. Ул йорт үзе үк күңелдә шик уятырга, шом кертергә тиеш...  Ачык йөзле, ак яулыклы апа каршы алды аларны.
    6953
    1
    92
  • 7940
    2
    53
  • Ялгыш очрашу Инде ничә ел үткән, әмма аны күргән саен, атлап барган җирдән адымнарын әкренәйтә, йөзенә иңгән гаепле елмаюын махсус җыерылган кашлары астына яшерергә тели. Оныта алмый бугай шул...
    8976
    1
    49
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 25 сентябрь 2020 - 01:53
    Без имени
    Мин Дэ нэкъ шулай 32 яшемдэ 2 кызым белэн ялгыз калдым,ирем бер хатын бн чыгып китте ,1 елдан кире кайтты, гафу итэ алмадым,шартлатып араны оздем.Ул хатыннан-хатынга йореп,45 яшьтэ асылынып улде,чыгып киткэн хатын 10 еллап, психбольницада яши.Э мин ,Аллага шокер ,ирлэр булдыра алмаган ирлэр эшен эшлэп,кызларымны устереп,эле Дэ исэн- сау эшлэп ятам.Хатын-кыз ялкау булмаса,беркайчан да югалмый,аларга АллахеТэгалэ безгэ коч бирэ.
    Бәясен белгән хатын-кыз көчле ул...
  • 25 сентябрь 2020 - 02:10
    Без имени
    Минем кияу Дэ нэкъ шулай качып-посып ,никах укытып,узенен классташы белэн 5 ел инде яшэп ята.10 еллык классташлар очрашуыннан сон айный алмады.Бик тырышып яшерсэ дэ,тэжрибэле кузгэ куренеп тора.Ул да шуннан сон дин юлына кереп китте.Имеш диндэ 4 хатын да рохсэт ителэ.Узлэре бугенге кондэ БИК рэхэт яшэсэлэр дэ,ата-ананын азгынлыгы очен балалар узлэренен авырулары,газаплы тормышлары ,улемнэре белэн жавап бирэ.Чонки рэнжу,куз яшьлэре узенэ тошмэсэ,балаларга тошэ.Хэр кеше шуны онытмасын Иде.Алар бит ойгэ кайтасы акчаны,гаилэнен зур ойлэр салып,иркен тормышта яшисе доходларын илтеп икенче хатынга бирэ.Гаилэдэ беркайчан да артык акча булмый.Ойдэге хатын белэн бергэлэп эшлэп,чит хатынны содержать итэлэр.2 нче хатын булып яшэргэ ризалык бируче хатыннар,акылыгызга килегез,ул ирлэрнен акчасы тозлы куз яшьле,рэнжешле акчалар,беркайчан сезгэ бэхет китермэячэк,авырлык,авырулар белэн корэшу очен тотылып бетэчэк.
    Бәясен белгән хатын-кыз көчле ул...
  • 23 сентябрь 2020 - 15:08
    Без имени
    👍👍👍
    ​ Адашкан шәүләләр
  • 23 сентябрь 2020 - 19:18
    Без имени
    Великовозрастный балаларны карарга жигелергэ кем кушты? Узегез гаепле бит!!!
    Ана рәнҗүе төшәргә дә мөмкин
  • 23 сентябрь 2020 - 15:25
    Без имени
    Шундый тәрбияви әсәрләр иҗат итүчеләр бик сирәк шул.Урының җәннәт түрләрендә булсын иде,Туфан абый
    Сиңа дигәне...
Реклама
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда
Бу – безнең уртак тарихыбыз
Журналыбыз архивыннан
«Объективта – әни»
Кешелек хакында фәлсәфи уйланулар, робот София һәм ипи
Балачак – уйнар чак...