Бурыч

(хикәя)

     Бакчадагы ял итү урынында сөйләшеп утырган ике ирнең яныннан үтеп-сүтеп йөри торгач, Гаделия ниһаять ни турында сүз барганын аңлады. Заһитҗан  бергә  үскән, бергә укыган сыйныфташы Тәвис янына  бурычка шактый гына күп акча сорарга кергән иде. Ирләр янына чатыр астына  барып утырырга базнат итмичә, Гаделия,  якындарак үскән чия куагы астындагы чүпләрне утаган булып, “шымчылык”   кылудан тартынмады. Ике эшкуарның “лимоннар” турында сүз алып баруы сәер түгел, шулай да шул “лимонны” үз  кесәңнән чыгаруны сорап килсәләр,  теләмәс җиреңнән колагыңны шомартырсың.
− Әйдә, брат, ярдәм ит инде, зинһар. Соңгы ышаныч синдә... – авылда гына да түгел, тирә-якта иң бай саналган, башка чакта борынын  кәперәйтеп йөргән Заһитҗанның бүген тавышын мескенләнгән, башы аска иелгән иде. Куак астында шым гына утырган Гаделия иренең ни әйткәнен көтте. “Брат”  озак кына дәшмәде.  Бергә уйнап үскән балачак дустына ни әйтергә белмичә азапланды, ахры. Бераздан гына аклангандай җаваплады:
– Заһитҗан, үзең беләсең бит. Кибетне зурайтасы бар. Кергән бар акча шунда китеп бара. “Ирекле” капитал юк бер тиен дә. Аннары, үземнең дә бер кредит бар бит.
Хәйләкәр Заһитҗан да “буш кул” белән килмәгән иде, ахры. Ул кайчандыр Тәвискә бурычка биреп торуын исенә төшерде. Исеңдәме, түгелме, янәсе.  Исендә булмый, кая булсын. Кая ул,  онытамы соң Тәвис. Кибетләрен ачканда бераз ярдәм  сорап торганнар иде шул Заһитҗаннан. Гаделия дә алган әҗәтне   кайтарасы бар дип ачлы-туклы яшәгән ул вакытны ничек онытсын? Шулай да Тәвис бер карарга килә алмыйча озак кына ызаланды.  Дус булса да, чит кеше файдасына үз исемеңә шактый гына зур кредит алуы җиңел түгел шул. Иренең икеләнүен аңлаган Гаделия тынгысызланып  аның җавабын көтте. Заһитҗан да бирешергә уйламады: “Төрмәгә утырулары бар ике кредит өчен. Аңла, туган, мине. Үземә үзем жәл түгел. Ике бала, хатын  кала бер тиенсез”. Заһитҗан белән Тәвис озак кына сөйләшеп утырдылар.  Үзенә кирәген аңлаган Гаделия, куак астыннан чыгып,  тез башларын, кулларын тузаннан  каккалады да өйгә кереп китте. Бераздан  Заһитҗан чыгып китте, бер карарга килә алмаган Тәвис эше буенча каядыр юнәлде.
    Азаккы дәгъвасын китермәсә, бәлки Тәвис тә, Гаделия дә Заһитҗанга ярдәм итүдән баш тарта алырлар иде. Үзләренең дә акчалары мең җиргә кирәк. Шактый гына түлисе  бурычлары да бар.  Ә менә зар елап килгән дустыңны төрмәгә утыртсалар, йолып кала алмаган өчен гомер буена вөҗданың газаплаячак. Ике бала атасының рәшәткә артына эләгүенә  нәкъ синең генә зур гаебең бар кебек булачак.  Үзләренең дә алма кебек уллары үсеп килә. Аллам сакласын!  Шуңа күрә Гаделия кичкырын  соң гына кайтып кергән иренә сүз катты: “Тәвис дим, әллә алабызмы соң кредит Заһитҗан өчен? Төрмә турында сөйли бит әнә”. Ире хатынының үз эшләренә кысылганын яратмый иде, дәшмәде. “Заманында Заһитҗан бурычка биреп тормаса, әллә булыр иде кибетебез, әллә юк...” Иренең ни уйлаганын аңларга тырышып, Гаделия ашап утырган Тәвисенә карады.  Ирнең кашлары җыерынкы,  йөзе җитди,  чырае киеренке, ул ни турындадыр ныклап уйлый иде. Гаделия дәвам итте: “Без, эшкуарлар, авыр чакта да бер-беребезгә ярдәм итмәсәк, кем ярдәм кылыр? Кеше кешесез яшәми.  Аннары, ярты ел эчендә кайтарам, ди бит”.  Тәвиснең гаҗәпләнүдән күзләре зурайды. Каян белдең, хатын, икәү генә сөйләшкәнне, шымчы да икәнсең, янәсе.  Кешегә ярыйм, дип ярылып үлеп булмый әле –  Гаделия иренең чыраеннан шуны аңлады.  Шулай да Тәвиснең    икеләнүе кими барды, ахры. “Ярар, уйлармын”,  − дип урыныннан торып китте. Иртәгәсен Заһитҗан кергәндә Тәвис бер карарга килгән иде инде. Шулай Тәвис белән Гаделия Заһитҗан файдасына  үз исемнәренә банктан зур гына кредит алдылар.
       Беренче ике-өч ай эчендә  борчылырга һич тә урын юк иде кебек. Заһитҗан үз бурычын үзе түли килде.  Тик ярты ел үтеп, Тәвис белән Гаделияне әрсез банк хезмәткәрләре көне-төне  борчый башлагач, Заһитҗанның әҗәтен түләми башлавы билгеле булды. Тәвис Заһитҗанга шылтыратты. Тегесе телефонын сүндердеме, җавап бирмәде. Гаделия Заһитҗанны эзләп китте. Аңа капка ачучы булмады.  Затлы машинасында   үтеп-сүтеп йөргәндә дә Заһитҗан артыннан кул болгап калган Тәвисне күрмәмешкә салынды. Шунда гына Тәвис белән Гаделия төп башында утырып калганнарын аңладылар. Заһитҗан бурычын түләргә уйламады да. Аның Тәвискә генә түгел, бик күпләргә бурычлы икәнлеге соңрак билгеле булды –  кыңгыр эш кырык елдан соң да беленә.    Чит ил машиналары белән сәүдә иткән зур кибет директорының эше башта ярыйсы гына барса, соңгы арада кризис дигән нәрсә анда да кагылган иде. Эше хөрти була башлагач,  Заһитҗанны хезмәтеннән алдылар. Гаиләсе белән  чит илләрдә ял итеп, кыйбатлы машиналарда гына йөргән, зур гына йортта  яшәгән, байлык тәмен  татыган   Заһитҗанның әлбәттә чак-чак үрмәләп менгән биеклегеннән төшәсе, өч тиенгә эшлисе,  гади халык кебек тиенгә тиен ялгап яшисе килми иде. Ул  бурыч чокырына батканнан бата барды. Әрәм булуы җиңел, адәм булуы авыр.  Эчүгә сабышкан ир  әнисе карчыкның  тиенле пенсиясенә хәтле талап алды. Сәүдә буенча  үз эше белән шөгылләнгән хатыны    Әлфинә үз табышыннан иренең бурычларын кайтарудан баш тартты. Эше яхшы барганда хатынга ире кирәк булды.   Бергә ашадылар-эчтеләр, бергә ял иттеләр, бергә баедылар. Ә   ул төпкә киткәч, кирәге калмады.
     Ә Тәвис белән Гаделия гаиләсе алдына зур сынау килде. Банк аларны судка бирде. Заһитҗан анда катнашмады. Суд Тәвискә бурычын түләргә карар чыгарды.  Тәвис  кеше бурычы белән утырып калганы өчен хатынын гаепләде. Син, алыйк, дидең, син  миңа басым ясадың! Хәерченең акчасы әтәч булып кычкыра – Гаделия Заһитҗанга ярдәм итәргә алынганына үзе дә үкенде.   Кибеттән кергән бар табышлары кеше бурычын  түләүгә  китеп барды.  Заһитҗан өчен алган  кредитлары да  зур гына. Бер “лимон” алдылар, ә процентлары белән ул “лимон” көннән көнгә үсә бара. Җитмәсә, үз әҗәтләре дә бар.   Бурычларын  каплар өчен яхшы гына машиналарын саттылар. Якын гына җирдә тагын бер кибет төзелеп, сатып алучылар саны кимегәч, Тәвиснең  эше начарланганнан начарлана барды. Бөлделәр, кибетне ябу хәленә җиттеләр.  Араларына моңарчы бик кысылмаган кайнанасы белән кайнатасы,   кереп, көн-төн  Гаделияне таладылар: “Улыбызның башын әҗәткә син генә батырдың!” Тавыш-ызгыштан гарык булган  Гаделия белән Тәвис аерылышу хәленә җиттеләр. Бераздан  бурычын кайтаруны сорар кеше дә калмады –  исерек Заһитҗанның, үзе казыган чокырдан чыга алмыйча, үзенә кул салуы хакында ишетелде. Шулай  җиңел килгән байлык Заһитҗанның  башына  җитте. Актан агып чыга һәм карала акча, дигән бер акыллысы.
       Фани дөньядан  киткәндә  кемгә булса да түләмәгән бурычың тиен дә  калмаска тиеш. Бу иманлы кеше өчен иң каты  кануннарның берсе. Тик бу бит  иманлы кеше өчен шулай. Ә Заһитҗанны Алладан курка торган зат дип әйтеп буламы соң? Укытучылар, алла юк, дип  тукыган мәктәптә укыды, аракы сатып кәсеп иткән гаиләдә үсте. Үсә үскәннән бирле акча аның алласы булды. Инде түли алмаган бурычы астында калып вафат  булгач, үзеннән соң якты истәлек түгел, ә  күпме әрнеш, күз яшьле язмышлар калдырды. Олы яшьтәге туганнарының   үлемтеккә дип җыйган    акчасын кайтармады.  Тормыш йөген ялгызы тарткан бер туган апасы, энекәше үлгәч, өч эштә эшләп,  аның файдасына  алган кредитын түләде. Тагын бик күпләр, ул үлгәч, бурыч кайтаруын сорап,   эшкуарның  хатыны Әлфинәнең капкасын юкка  шакыдылар.  Кеше хакы кайчан да бер тота, Заһитҗанның   кырык ике яшендә гомере өзелде. Дөньяда намуссызлык кабер ташыннан да авыр, дигәннәр.
      Әлфинә генә берни булмагандай тыныч кына  яши бирә.  Килгән-киткәнгә ишек ачмый. Беркем белән дә аралашмый. Сәүдә буенча үз эшен алып бара. Ире калдырган зур йортта яши, затлыдан затлы  машинага утырып йөри, балаларын укыта, ял итәргә бара. Иренең үз исеменә алган бурычларын түләп баргач, банклар аңа әллә ни бәйләнми. Ә Заһитҗанның халыктан җыйган  ике дистә миллион бурычы әйтерсең дә аңа кагылмый. Кешенекен аласың, үзеңнекен бирәсең, димәсләр иде.  Акчага хирыслык  бар нәрсә турында да  оныттыра. Әҗәт кайчысы  дуслык җебен дә, туганлык җебен дә кисә.   Ире өеп калдырган  бурычны түләргә теләге  һич тә юк, ахры, Әлфинәнең. Тәвис  ул егерме “лимонны” кесәсенә салып китмәгән, шул ук гаиләсенә, хатынына  калдырган да бит.  Тик Әлфинәнең моның белән исәпләшәсе килми.  Ул хәзер – ялгыз калган тол хатын. Тол хатынга кемнең кулы күтәрелсен? Башта ризасызланып, тавышланып алса да, ирексездән  бурычка  баткан халык, тешен кысып,   Заһитҗанның, ә чынында Әлфинәнең бурычын түли. Гарьсезнең битенә төкергәннәр, яңгыр ява, дип торган – нәкъ Әлфинә кебекләр  турында әйтелгән.
    Ә Гаделия улы белән ата-ана бусагасына кайтып егылды. Әти-әни, алар ир түгел, ялгышың-хатаң  белән дә баласын кабул итәләр. Ялгыш дигәне дә кешегә ярдәм итәргә тырышудан килде дә бит. Саклык дигән нәрсә турында онытты –  хатасының сәбәбе шул гына.  Кызгандырып ышанычка керерләр,  күрсәткән ышанычың белән файдаланырлар да онытырлар, аннары үз артларыннан төпсез  базга тартырлар,  дип кем уйласын. Син бүрене аясаң, бүре сине талар, димәсләр иде.  Бүрелегеннән Заһитҗан үзе дә корбан булды, корбаннарын да җитәрлек калдырды.  Тәвис  кенә ялгышуын соң булса да аңлармы-юкмы, билгесез. Югыйсә,   үз исеменә кеше бурычын алырга  ир башы белән үзе карар кылды. Ә хатын гаепле булып калды.  Һәр хәлдә бу гаиләнең алда   авыр сынаулар үтәсе бар. Кеше хатасы гына кешене бик өйрәтми.  Кызганычка каршы, тегендә-монда кемнәрнең дә булса  үз исеменә башка кеше файдасына зур бурыч алулары, ә аннары гомер буена кеше бурычын түләүләре, йортларыннан язулары, ачы язмышка тарулары    хакында ишетелеп кенә тора.



Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • «Мин синең иреңне бәхетле итәм...» Тормышның яңа борылышында үзебезне нәрсә көткәнен без беркайчан белмибез. Уйламаган җирдән аякка уралган ниндидер борчулармы, әллә бөтенләй көтмәгән сөенечләрме? Тормыш борылышлары безне күкләрдән җиргә төшерә ала. Ә кайчак – киресенчә: бәхетсезлегең бәхет юлына бер адым гына булуын аңлата. Чүпрәле районының «Туган як» газетасы баш мөхәррире Резидә Җамалтдинова һәм аның ире Рамилнең очрашу, танышу, кавышу тарихы – шуңа бер мисал. Ачыктан-ачык сөйләшәбез.
    7163
    7
    65
  • «Хатының кайда – син шунда бул, тормышны бергә тартыгыз» «Тәгәри китте йомгагым, күрмәдегезме, агайлар», – ди Гөлчәчәк татар халык әкиятендә. Гомер йомгагын сүтә-сүтә, көннәр, айлар, еллар үтә... Адәм баласы әллә кайда – офыклар артында көтеп торган бәхетне эзләп бара да бара... Үткәнебезне – бар иткән, киләчәгебезгә нигез салган бүгенгебезне сизми дә калабыз. Мин бүгенгем белән бәхетле!
    4461
    0
    43
  • Өмет белән алга карап яшәргә әнкәйдән өйрәндем 1981 ел. Булачак кайнанам белән мин Казан тимер юл вокзалында таныштым. Төнге сәгать 11 дә! «Төнлә белән беренче тапкыр кайнанаң белән кайнатаңны күрергә вокзалга төшәчәксең», – дисәләр, һич ышанмас идем.
    2936
    4
    36
  • Үтмә, гомер, заяга! Хатынын һәр баганага көнләвенең урынсыз гына түгел, ә тормышларын җимерүче, бер-берсеннән читләтүче гамәл икәнлеген, кызганыч, Гамил һич кенә дә аңларга теләми...
    9611
    6
    35
  • Гомер бер генә килә  Балалары икәү булса да, әниләре янына килергә ашыкмыйлар, эшләре бик тыгыз, ахры. Рафига апа ике учын янәшә куеп гел дога укый, Аллаhы Тәгаләдән җиңел үлем сорап ялвара.  Ул Галиягә үз тормышын сөйләп бирде инде: «Балаларым минем үлемемне телиләр инде. Мин киткәч, алар арасында фатир өчен тавыш-гауга чыгар инде. Карт кеше кемгә кирәк».
    4777
    0
    35
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 1 декабрь 2022 - 21:27
    Без имени
    Баланын этисе бардыр бит? Этисе дэ алгаласын бакчадан, уйнатсын, саф хавалар суларга алып чыксын. Ник эни тиеш дип белэсез? Ул узенекен устереп, кеше иткэн инде, житэр ана. Олы яшьтэ, башны кутэрмичэ, бала карап булмый да эле, арыта да. Узегез тапкансыз, узегез устерегез! Алла сабырлык хэм ярдэмен бирсен. Бала устеру жинел дигэн кеше юк эле, аны бит уйнатып, ашату, юындыру гына тугел, тэрбия бирергэ дэ кирэк.
    Әни шәхси тормышын төзи, мин җәфаланам
  • 1 декабрь 2022 - 21:15
    Без имени
    Белмим, мин дэ баланы берузем тарбиялим, эни эти икенче шэхэрдэ торалар, Бер булышучым да юк, куршедэн башка, элдэ Аллага шокер ул бар, баланы иртэн торып мэктэпкэ озата (1класс), мин эшкэ БИК иртэ китэм, дэрес беткэч подъездда каршы алып квартирага кертеп, ашарга жылытып бирэ. Свидание га йорергэ уемда да юк, даже не представляю как это. Куршемэ озын гомер сэлэмэтлек телим, элдэ ул бар. Бала усэ ул, Гомер буе бэлэкэй булмый, Шуна элеге вакытта баланы карау минем очен важнее всяких свиданий и личной жизни.
    Әни шәхси тормышын төзи, мин җәфаланам
  • 1 декабрь 2022 - 16:39
    Без имени
    Баштан утте, килмэгэн туганы калды микэн, торыргада. Йэ эйтмичэ килеп керэлэр иде. Аннары зарланганнарын ишеттемдэ. Берегезнедэ чакырып китермэдем, уземнен сезгэ барып торганым юк дидем. Мэжбури тотмыйм узегез килэсез дидем. Тоже бер булмэле иде. Хэзер килэсэлэрдэ китэлэр. Эле аларча булырга тиеш. Булмый гына торсын эле.
    Иремнең туганнары...
  • 1 декабрь 2022 - 10:43
    Без имени
    Котлыйбыз! Яшьлэр безнен килэчэгебез
    «Яңа йолдыз»да яңа җиңүче!
  • 1 декабрь 2022 - 09:35
    Без имени
    Бик кызыклы ,эчтелекле язма.
    Тау артында таулар бар
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда