​Үткәннәрнең кадере...

Рәшит ИСКӘНДӘРОВ сөләгәннәрне журналист Фирүзә ӘБСӘЛӘМОВА язып алды.


Борынгы бабаларыбыз – Казан татарлары. Алар бирегә, Урал буена, Россиянең көньяк чикләрен саклау өчен күчереп утыртылганнар.



Кем без, кайдан, бу якларга кайсы туфраклардан килеп урнашканбыз? Әлеге сорауларга җавап эзли башлавым тарих укытучысы булганга гына түгел иде, әлбәттә. Үткәнен белмәгәннең – киләчәге юк, диләр. Бу гыйбарәгә тирән фикер, олы мәгънә салынган.
Татарларның Оренбург далаларына таралу күренешен, татар авыллары мисалында халкыбызның үткән юлын, төбәктәге татар авылларының тарихын өйрәнүне, әлбәттә, үземнең туып-үскән Чебенлемнән башладым. Иң мөһиме, бу катлаулы, әмма кызыклы һәм мавыктыргыч эшкә укучыларымны да җәлеп итә алдым. Җитмешенче еллар башында ук мәктәптә эзтабарлар түгәрәге оештырып җибәрдек. Игелекле эшләр башкарган, фронтларда батырларча һәлак булган, илгә җиңү язын алып килгән авылдашларыбызның исемнәрен барлап, аларга кагылышлы барча мәгълүматларны тупладык, шәхси әйберләрен җыйдык. 1985 елда мәктәптә ачылган «Туган якны өйрәнү» музеена шулай нигез салынды.
Укучылар өчен иң кызыгы исә үзләренең нәсел агачларын төзү булды. Авыл тарихы битләрен без шулай бергәләп яздык.
Безнең Үрге Чебенлегә (Сакмар суы буена урнашкан Түбән Чебенле авылы да бар әле) Сәгыйть бистәсеннән (Татар Каргалы авылыннан) чыккан игенчеләр 1755 елда нигез салган. 
Мәскәү, Казан, Уфа, Оренбург архивларында эзләнә торгач, үз нәселемнең тугыз буынын ачыклый алдым. Безнең нәсел аша да милләттәшләребезнең бөтен тормышын – тарихын, көнкүрешен, язмышын, мәдәниятен, табышларын һәм югалтуларын, фаҗигасен күрергә мөмкин. Искәндәровлар Казан губернасының Арча (Җөри) өязеннән күчеп килеп, Каргалыга нигез салуда катнашканнар, соңрак Чебенле авылына күчеп утырганнар. Кемнәр генә булмаган безнең нәселдә – игенчеләр, чик сакчылары, дин әһелләре, шахтерлар, диңгезчеләр, укытучылар, табиблар, хәрбиләр, колхозчылар, фермерлар, юристлар… Россияне тетрәткән революция, сугышлар, репрессияләрнең берсе дә бу зур гаиләне читләтеп узмаган. Шәҗәрәбезне яза торгач, ул 167 биттән, 107 фотосурәттән, 6 схемадан торган, бай эчтәлекле китап булып килеп чыкты. Тормыш иптәшем Маһинур аңлап, ярдәм итеп тормаса, бу китап язылмас та, дөнья да күрмәс иде, мөгаен. (Маһинурымның мине ташлап ахирәткә иртәрәк күчүе генә үзәкләрне өзә. Олыгайган кешенең ялгызлыгы бигрәк тә яман икән ул.)



Аңламаса, ярдәм итмәсә дип, юкка гына әйтмәдем. Ерак-ерак шәһәрләргә барып, архивларда утыру, кунакханәләрдә яшәү гаилә бюджетына, әлбәттә, кыйммәткә төшә иде. Укытучының хезмәт хакы беркайчан да зур түгел иде бит аның. Өстәвенә, җәйге ялымны өзеп чыгып китәм. Өйдә, балалар янында буласы, йорт-җирне карыйсы урынга… Гел онытмыйм, 
1977 елның август аенда Мәскәүдә, Борынгы Актларның Үзәк архивында эзләнеп утырган идем. Кесә ягы такыр чак. Шул сәбәпле, соңгы ике көнне Казан вокзалында, диванда үткәрергә мәҗбүр булдым.
Беркөнне иртүк уянып китсәм, баш астыма салып яткан сумкадан җилләр искән. Эчендә вак-төяк тә, яхшы итеп үтүкләнгән чалбарым бар иде. Ятканда чалбар бөгәрләнмәсен дип, спорт трикосыннан гына йоклыйм. Мәскәү буйлап эленке-салынкы, таушалган киемнән йөри алмыйм бит…
Торып утырдым да, көлеп җибәрдем. Ни өчен дисезме? Куанычымнан! Биш көн буе архивта күчергән кадерле язмаларымны, документ һәм вак-төяк акчаны юка папкага салып, күлмәк эченә, тәнгә яулык белән урап яткан идем. Аларга бит тия алмаганнар, алар исән! Бу кәгазьләр янында чалбар гади чүпрәк кенә бит ул. Вокзалдан чыгып, шунда якындагы бер кибеттән калган акчага чалбар алып кидем. Аннан, көндәгечә, тагын архивка юл тоттым. Ә кайтырга, Оренбургка кадәр поездга билетны алдан алып куйган идем инде…
Мәктәп музеебызның бер почмагы татар әдәбиятының классигы, язучы Шәриф Камалга багышланган. Аны булдыруга өлеш кертүем белән бик горурланам мин. Язучының Оренбург төбәгендә яшәү еллары безнең Үрге Чебенле авылы белән бәйле бит.
1910 елның җәендә гаиләсе белән Урта Азиягә барышлый Шәриф Камал Оренбурга тукталып кала. «Вакыт» газетасы һәм «Шура» журналларына хисапчы булып урнаша, аннан корректор, бераздан инде әдәби хезмәткәр булып эшли башлый, иҗат мәйданы да шактый киңәя. Шушы елларда аның «Козгыннар оясында», «Депутат», «Хаҗи әфәнде өйләнә» комедияләре, «Акчарлаклар» повесте дөнья күрә.
Вакытлыча гына дип тукталган Шәриф Камал Оренбургта унбиш еллап яши. Берара мәшһүр «Хөсәения» мәдрәсәсендә татар теле һәм әдәбияты укыта. 1918 елның икенче яртысында булса кирәк шәһәрнең Гаспринский (хәзерге Х. Ямашев) исемендәге татар китапханәсендә мөдир вазифасын башкара. Нәкъ шул вакыт әдип Чебенледән килеп йөрүчеләр белән аларда авыл хуҗалыгы коммунасы – «Матур»ны төзергә керешә. (Ш. Камалның «Матур туганда» романындагы вакыйгалар нәкъ менә безнең Чебенледә бара.) Үрге һәм Түбән Чебенле авыллары арасындагы утар да аның булышлыгы белән төзелә. Бу кечкенә авылга «Дала утлары» дигән исем кушу Камал тәкъдиме була.




Дөньяның караңгы бер почмагы булып тоелган татар авылына ямь керә. Озакламый Чебенлегә 
Ш. Камалның гаиләсе дә күченә, ул авылга үзенең китапларын, роялен дә китертә. Җәмәгате Хәят һәм укытучылар ярдәмендә язучы кичәләр үткәрә, китапларын укырга өләшеп, халыкның күзен ача. Өлкән буын ул вакыт авылга Т. Ченәкәй, А. Таһи­ровларның килеп йөрүен озак гомерләр хәтерендә саклый. 1923 елны әдип шәһәрнең укытучылар әзерли торган «Багбостания» кызлар мәктәбендә әдәбият дәресләре бирә. Бераздан Урал буендагы мөселман балалар йорты мөдире итеп билгеләнә. 
Ш. Камал 1925 елны Казанга кайтып киткәч, ул балаларның шактый өлешен Каргалы авылы балалар йортына күчерәләр.
Язучының Казандагы музеен барып карау теләгем бик зур иде. Насыйп булды ул миңа! Кызы, Зәйнәп апа Байгильдиева белән дә очраштык. Музей-фатирдагы Ш. Камалның рояле (ул борынгы рояльгә язучының дуслары – С. Сәйдәшев, Җ. Фәйзи, А. Ключарев­ларның да куллары кагылган), өстәлендәге язу машинкасы гел күз алдымда. «Матур туганда» романы шушы өстәл артында язылды», – дигән иде Зәйнәп апа. Әтисенең латин шрифтында басылган өч китабын да бүләк итте ул миңа, алар хәзер Үрге Чебенле авылы музеенда саклана.



Минем кебек үз-үзенә: «Без кем?», «Кайдан?» дип сорау куйган якташларым аңа җавапны хәзер минем китапларымнан таба ала. Дөнья күргәннәре өчәү – «Верхние и Нижние Чебеньки» (1999), «Наши корни» (2004), «Сеитов посад» (2005). Инде менә дүртенче китабым – «Оренбургские татары» дигәне Казанда басылып чыкты. Оренбург өлкәсендә татарлар күпләп яшәгән җитмеш ике авыл бар. Бу китапка шушы татар авыллары турында тарихи белешмәләр тупланды. Без аны улым Әнвәр белән өлкә буйлап йөреп, икәүләп җыйдык. (Китапларымны чыгарырга матди ярдәм күрсәткән улларым Әнвәр белән Камилгә (ул хәрби очучы) бик рәхмәтлемен. Ата кеше буларак алар белән мин чиксез горурланам. Әнвәр турында аерым әйтәсем килә. Белгечлеге буенча ул табиб, бүгенге көндә исә – эшкуар. Үзе яшәгән Каргалы авылында бер генә эш тә аның катнашыннан башка узмый. Әнвәр Каргалы урта мәктәбенең Попечительләр Советы рәисе дә. Авылда «Сәгыйть бистәсе» исемле телевизион студия дә булдырды.)
Үзенең тамырларын белгәннәр җирдә ныграк басып тора. Тамырлар тирән һәм нык булса бигрәк тә.

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • «Мин синең иреңне бәхетле итәм...» Тормышның яңа борылышында үзебезне нәрсә көткәнен без беркайчан белмибез. Уйламаган җирдән аякка уралган ниндидер борчулармы, әллә бөтенләй көтмәгән сөенечләрме? Тормыш борылышлары безне күкләрдән җиргә төшерә ала. Ә кайчак – киресенчә: бәхетсезлегең бәхет юлына бер адым гына булуын аңлата. Чүпрәле районының «Туган як» газетасы баш мөхәррире Резидә Җамалтдинова һәм аның ире Рамилнең очрашу, танышу, кавышу тарихы – шуңа бер мисал. Ачыктан-ачык сөйләшәбез.
    6022
    7
    61
  • Баллы кирпеч 1861 нче елда Болын-Балыкчы авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә Ибәтулла исемле бер малай туа. Язмышына сынаулы еллар кичерәсе сабый чагыннан ук язылган була, күрәсең, Ибәтуллага өч яше дә тулмаган чагында кинәт кенә авырып әтисе үлеп китә. Ялгыз тормыш тарту ул чакта, хатын- кызга имана бае да бирелмәгән чорда, әнисенә авыр булгангамы, әллә инде башка сәбәпләр булганмы, сабыйның әнисе биш яшендәге Ибәтулланы әтисенең абыйсы Зиннурга калдырып, Кормаш авылындагы хатыны үлгән бер татарга кияүгә чыга.
    5412
    3
    47
  • «Хатының кайда – син шунда бул, тормышны бергә тартыгыз» «Тәгәри китте йомгагым, күрмәдегезме, агайлар», – ди Гөлчәчәк татар халык әкиятендә. Гомер йомгагын сүтә-сүтә, көннәр, айлар, еллар үтә... Адәм баласы әллә кайда – офыклар артында көтеп торган бәхетне эзләп бара да бара... Үткәнебезне – бар иткән, киләчәгебезгә нигез салган бүгенгебезне сизми дә калабыз. Мин бүгенгем белән бәхетле!
    3970
    0
    42
  • Өмет белән алга карап яшәргә әнкәйдән өйрәндем 1981 ел. Булачак кайнанам белән мин Казан тимер юл вокзалында таныштым. Төнге сәгать 11 дә! «Төнлә белән беренче тапкыр кайнанаң белән кайнатаңны күрергә вокзалга төшәчәксең», – дисәләр, һич ышанмас идем.
    2641
    4
    36
  • Үтмә, гомер, заяга! Хатынын һәр баганага көнләвенең урынсыз гына түгел, ә тормышларын җимерүче, бер-берсеннән читләтүче гамәл икәнлеген, кызганыч, Гамил һич кенә дә аңларга теләми...
    8765
    6
    34
Реклама
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 25 ноябрь 2022 - 14:10
    Без имени
    Әссәләмүгаләйкүм. Үзебезнең татарлар арасында шушындый яшьләр булуына куандым һәм горурландым. Аллаһы Тәгалә теләсә без яшибез, татар теле дә бетми, иншаллаһ.
    Татар самурае
  • 25 ноябрь 2022 - 16:42
    Без имени
    Бу энине мин уйлар идем ике йэрекле булган диеп хазэрге яшьлер уз балаларында калдырып чыгалар эниене Алла хатегале озын гомер бирсен балаларынын жылы сузлерен ишетэп яшерге язсын
    ​Иң кадерле кеше!
  • 25 ноябрь 2022 - 10:55
    Без имени
    Монын кебек ирлэр аздыр ул. Бэхетегез озын гомерле булсын
    Кайгыда да, шатлыкта да бергә без
  • 25 ноябрь 2022 - 10:45
    Без имени
    Кеше бэхетенэ урелмэсеннэр иде, семьясыз ирлэр беткэн микэнни? Язмышлардан узмыш юк шул
    ​Ачы көнбагыш
  • 26 ноябрь 2022 - 22:55
    Без имени
    Дөп-дөрес сүзләр!
    Исламда хатын-кыз хокуклары нык саклана
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда