Шәрык клубы

Егерменче гасыр башында Казан каласында еш кына милли әдәби кичәләр оештырылуы хакындагы хәбәрләр татар әдәбияты классигы Фатих Әмирхан әсәрләрендә очрый. Татар халкы мәдәниятенә битараф булмаган зыялылар андый кичәләргә яратып йөргәннәр. Яшьләр, ир-атлар гынамы, хатын-кызлар, хәтта бөтенләй таныш булмаган кешеләр дә җыела торган булган анда...
 
Ләкин хак хәбәрме икән соң бу? Әллә алдынгы карашлы язучы үзе яшәгән заманда һич кенә дә тормышка ашмаслык булып тоелган хыялны чын итеп сурәтләү, күзаллаудан үзенә бертөрле тәм, ләззәт тапканмы?
 
Чынлыкта, егерменче гасырның тәүге еллары мәдәниятне үстерү өчен куәтле этәргеч бирә. Яңгырдан соң мул булып тишелеп чыккан гөмбәләр кебек, төрле җәмгыяви үзәкләр үсеп чыга. Үзешчәннәр, профессиональ артистлар, ансамбльләр чыгыш ясый.
 
Ул чорда Казанда өч клуб: Сәүдәгәрләр, Шәрык клублары һәм Яңа клуб эшли.
Шәрык клубы урнашкан бина — XX гасырда популяр архитектура детале — алгы ягы “сөлге” яки “тастымал” рәвешендә бизәлгән өч катлы матур йорт — Татарстан урамында Г. Камал исемендәге театр каршында әле бүген дә исән-имин тора.
 
Әйдәгез, мондый манзараны күзаллап карыйк... Йөз ел элекке кала. Көзге вак яңгыр сибәли. Күлдәвекләрдә фонарьлардан төшкән нурлар йолдызлар кебек җемелдәшә. Соры, караңгы Кабан күле өстендә болытлар куерган. Шәрык клубының тәрәзләре исә яп-якты. Әледән-әле ишекләр ачылып ябыла. Ә аннан көлешкән, күңелле сөйләшкән тавышлар, музыка авазлары ишетелеп-ишетелеп китә. Музыка коралларын көйлиләр булса кирәк. Урам ташларына бәрелгән тоякларыннан үзенә бер көй чыгарып атлар юрта. Өсте ябулы, сиртмәле арбалардан түбәтәйле, ыспай ир-егетләр төшә, озын-затлы күлмәк итәкләрен чеметеп кенә тоткан, энҗеле калфак кигән, чуклы шәльяулык бөркәнгән купшы туташлар, ханымнар ялгыш күлдәвекләргә басудан куркып, чыркылдашып көлешәләр. Ә хезмәтчеләр баш очларында кулчатырлар тотып тора. Ирләр, хатыннарын култыклап, эчкә үтә.
 
Шәрык клубыннан ерак та түгел “Болгар” кунакханәсенә урнашкан “Әл-Ислах” газетасы редакциясендә эш көнен тәмамлап, бер төркем яшьләр бу якка таба ашыга. Яңгырдан ышыкланыр урын күзләп, ашкынып атлаган төркемдә кемдер Габдулла Тукайны абайлап ала. Бәлки Фатих Әмирхан да бу кичәгә килергә җыенгандыр...
 
Клубта бүген, мөгаен, концерттыр. Бәлки Закир ишан кызы Гөлсем Камалова, ә бәлки Мәрьям Искәндәрова җырлый торгандыр. Ибраһим Галиәкбәров җитәкчелегендәге милли оркестр берсеннән-берсе матур көйләр сыздырадыр.
 
Тамашачы тын калып көй-моңнар эчендә йөзә... Ә спектакль куела торган көн булса, опера, водевиль геройларына кушылып рәхәтләнеп йә келәләрдер, ө кайчакта куз яше дә сытылып чыгадыр.
 
“Йолдыз” газетасы 1907 елның декабрендә Шәрык клубы ачылуын һәм бик тиз популярлык казануын хәбәр итә. Ай саен анда концертлар була. Ә 1911 елның ноябреннән “Сәйяр” драма труппасы даими рәвештә спектакльләр күрсәтә башлый. Илле малай, кырык кыз балалар хорында җырлый. Тиздән зур җырчы булып танылачак Мәрьям Рахманкулова хорда башлап җырлаучы. Җыр тынып торган арада ул Тукай шигырьләрен яттан сөйләп, тамашачыны куандыра. Хорда җырлаучы Фатыйма Номерованы да җырчы карьерасы көтә.
Нинди ямьле, күңелле манзара! Дөрес бит! Их, шулай гына булсачы!
 
Алдынгы карашлы зыялыларны куандырган Шәрык клубын (сүз уңаенда, анда рус артистлары да концерт-спектакльлөр күрсәтүен әйтеп китик) яратмаучы, хәтта дошман күрүчеләр дә бихисап икән ләбаса!
 
Хәер, Фатих Әмирхан да милли кичәләрне шайтан туена тиңләүчеләр күп булуын яшерми бит. Шулай булмыйча, мөселман ирләре җыр-музыка тыңлап кәеф-сафа корсын әле! Җитмәсә, хатыннарын да ияртеп килүчеләр бар. Мондый “азгынлыкка" нинди кадимче дәшми чыдап тора алсын! Ә көнче ирләргә ни кылырга? “Син монда ирләр күзләр өчен килдеңме әллә?” — дип, соңыннан бәйләнүче, өйдә тавыш чыгаручылар аз булмагандыр анысы.
 
1913 елгы “Камско-Волжская речь” газетасының ике санында “Шәрык операсы”н булдыру мәсьәләсе күтәрелә. Шәһәр Думасы Казанның Россиягә кушылуына 350 ел тулу уңае белән “Казанны алу яки Казанның беренче һәм соңгы патшабикәсе Сөембикә” дигән опера куярга дигән карар да кабул итә. Либреттосын Н. Ф. Юшков яза. Казанның танылган скрипкачысы һәм композитор А. И. Папаевка музыкасын язарга тәкъдим итәләр.
 
Ә “Казанский телеграф” газетасы: “Казан опера театры, мөселман хатын-кызлары тамашачыларга күренмичә генә спектакль карый алсын өчен, махсус ложалар булдырырга җыена", дип тә хәбәр итә.
Шуннан бәхәс китә: кирәкме ложа, юкмы? Йөргәне болай да йөри ич...
 
Шәрык клубы яшәүдән туктауга ни сәбәпче соң? Ирләрнең: “Безгә хатын-кыз затын күрсәтмәгез, аларны күрсәк, без үзебезне тыя алмабыз”, — дип, коткы таратулары түгелдер ич... Әлбәттә, юк! Бөтендөнья сугышы алдыннан, күрәсең, халыкта опера, кичәләргә йөрү кайгысы бетә, ничек тә исән калырга кирәк! Кичәләр үткәрелү хакындагы хәбәрләр сирәгәя, аннан бөтенләй күренми. Революция һәм гражданнар сугышы үз эшен эшли, милли кичәләргә омтылыш сүнә. Ә совет заманында милләт мәнфәгатен даулап йөрүчеләргә “милләтче” ярлыгы тагарга күп сорап тормыйлар. Әмма ничек кенә булмасын, Шәрык клубы үз миссиясен үти: таза шытымнар шунда тамырлана. Татар милли мәдәнияте шуннан үсеп чыга.

2005 ел.
 
 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • «Мин синең иреңне бәхетле итәм...» Тормышның яңа борылышында үзебезне нәрсә көткәнен без беркайчан белмибез. Уйламаган җирдән аякка уралган ниндидер борчулармы, әллә бөтенләй көтмәгән сөенечләрме? Тормыш борылышлары безне күкләрдән җиргә төшерә ала. Ә кайчак – киресенчә: бәхетсезлегең бәхет юлына бер адым гына булуын аңлата. Чүпрәле районының «Туган як» газетасы баш мөхәррире Резидә Җамалтдинова һәм аның ире Рамилнең очрашу, танышу, кавышу тарихы – шуңа бер мисал. Ачыктан-ачык сөйләшәбез.
    7413
    7
    66
  • «Хатының кайда – син шунда бул, тормышны бергә тартыгыз» «Тәгәри китте йомгагым, күрмәдегезме, агайлар», – ди Гөлчәчәк татар халык әкиятендә. Гомер йомгагын сүтә-сүтә, көннәр, айлар, еллар үтә... Адәм баласы әллә кайда – офыклар артында көтеп торган бәхетне эзләп бара да бара... Үткәнебезне – бар иткән, киләчәгебезгә нигез салган бүгенгебезне сизми дә калабыз. Мин бүгенгем белән бәхетле!
    4518
    0
    43
  • Гомер бер генә килә  Балалары икәү булса да, әниләре янына килергә ашыкмыйлар, эшләре бик тыгыз, ахры. Рафига апа ике учын янәшә куеп гел дога укый, Аллаhы Тәгаләдән җиңел үлем сорап ялвара.  Ул Галиягә үз тормышын сөйләп бирде инде: «Балаларым минем үлемемне телиләр инде. Мин киткәч, алар арасында фатир өчен тавыш-гауга чыгар инде. Карт кеше кемгә кирәк».
    5273
    0
    40
  • Өмет белән алга карап яшәргә әнкәйдән өйрәндем 1981 ел. Булачак кайнанам белән мин Казан тимер юл вокзалында таныштым. Төнге сәгать 11 дә! «Төнлә белән беренче тапкыр кайнанаң белән кайнатаңны күрергә вокзалга төшәчәксең», – дисәләр, һич ышанмас идем.
    3004
    4
    37
  • Үтмә, гомер, заяга! Хатынын һәр баганага көнләвенең урынсыз гына түгел, ә тормышларын җимерүче, бер-берсеннән читләтүче гамәл икәнлеген, кызганыч, Гамил һич кенә дә аңларга теләми...
    9834
    7
    35
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 2 декабрь 2022 - 11:24
    Без имени
    Көнләшү гөмерлек чир ул.Көнчел кешенең фантазияседә бик бай.Үзе уйлап чыгарган уйдырмаларына ышанып хатын-кыздан көнләшеп яшиләр алар.Минем баштан үтте инде,әледә үтә.Инде яшедә бара бит.
    Үтмә, гомер, заяга!
  • 2 декабрь 2022 - 13:15
    Без имени
    Шулай кылына башлаганнар иде..мин просто алар Килер алдыннан ойдэн баламны ала идем Дэ чыгып ыза идем .. берседэ каршы очрадылар ..типо не знакомые люди уздымда киттем дэшмэдемдэ
    Иремнең туганнары...
  • 2 декабрь 2022 - 19:55
    Без имени
    Елый елый укыдым әби белән бабай өчен шатландым гел шулай кешеләр бер берсен тапсыннар иде
    Әти өйләнә
  • 2 декабрь 2022 - 22:58
    Без имени
    Мин тормыш кургэн кеше буларак язам.Мондый хэллэрне мин дэ курдем. Кайнанам 5 ел безнен 1 булмэле малосемейкада яшэде безнен белэн. Узебез 4эу(2 бала), ул килэ кыш чыгарга, авылда ягарга утыны юк,газ кермэгэн. Октябрь аенда килэ, апрель азагында кайтып китэ. 60 яше дэ тулмаган"карчык". Кызы да шэхэрдэ 2 булмэле кв.да яши, юк,менэ бездэ ятарга кирэк малай белэн киленне саклап. Хэзер узем дэ шаккатам, ничек тузгэнмендер. Менэ безне энилэр сабыр итегез, тузегез дип устерделэр, аларга каршы бара алмадык. Хэзер булсамы? Малае белэн икесен авылга жибэрер идем, бергэлэп яшэгез дип. Эле энилэренен хэлен белергэ кияулэр,кызлар килэ шунда. Туз дип язган кешелэргэ эйтэсем килэ:узегез яшэп карадыгызмы шулай,туздегезме? Аны эйтуе жинел туз дип. Менэ шул тузгэнгэ курэ, пенсиягэ чыкмас борын чирдэн баш чыкмый. Тузмэ ,сенелем,иренэ ультиматум куй, я туганнарын,я мин диген.Я алар килеп керугэ чыгып кит. 1-2 тапкыр койлэп карасын ,аннан белер.Узе ук не рад будет, урысча эйткэндэ.
    Иремнең туганнары...
  • 2 декабрь 2022 - 22:12
    Без имени
    Эйе. Доньялар узгэрде. Эти-эни дип улеп торган буын картаеп бара. Картайгач ,балалар карар эле , дигэн омет юк дэрэжэсендэ. Барыбыз да ,авырып озак ятарга язмасын, дип телибез аллаха тэгалэдэн. Э балаларнын шундый булып усулэрендэ жэмгыятьне генэ гаеплэп калдыру дорес микэн? Бэлки менэ узебез гаепледер. Аларга булсын, алар интекмэсен диеп устеру узе ук дорес тугел бит. Хезмэт тэрбиясе юк, эхлак тэрбиясе дигэн тошенчэ, гомумэн дэ, онытылды. Уйланырлык хэллэр бу...
    Без бернәрсә тиеш түгел
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда