Шәрык клубы

Егерменче гасыр башында Казан каласында еш кына милли әдәби кичәләр оештырылуы хакындагы хәбәрләр татар әдәбияты классигы Фатих Әмирхан әсәрләрендә очрый. Татар халкы мәдәниятенә битараф булмаган зыялылар андый кичәләргә яратып йөргәннәр. Яшьләр, ир-атлар гынамы, хатын-кызлар, хәтта бөтенләй таныш булмаган кешеләр дә җыела торган булган анда...
 
Ләкин хак хәбәрме икән соң бу? Әллә алдынгы карашлы язучы үзе яшәгән заманда һич кенә дә тормышка ашмаслык булып тоелган хыялны чын итеп сурәтләү, күзаллаудан үзенә бертөрле тәм, ләззәт тапканмы?
 
Чынлыкта, егерменче гасырның тәүге еллары мәдәниятне үстерү өчен куәтле этәргеч бирә. Яңгырдан соң мул булып тишелеп чыккан гөмбәләр кебек, төрле җәмгыяви үзәкләр үсеп чыга. Үзешчәннәр, профессиональ артистлар, ансамбльләр чыгыш ясый.
 
Ул чорда Казанда өч клуб: Сәүдәгәрләр, Шәрык клублары һәм Яңа клуб эшли.
Шәрык клубы урнашкан бина — XX гасырда популяр архитектура детале — алгы ягы “сөлге” яки “тастымал” рәвешендә бизәлгән өч катлы матур йорт — Татарстан урамында Г. Камал исемендәге театр каршында әле бүген дә исән-имин тора.
 
Әйдәгез, мондый манзараны күзаллап карыйк... Йөз ел элекке кала. Көзге вак яңгыр сибәли. Күлдәвекләрдә фонарьлардан төшкән нурлар йолдызлар кебек җемелдәшә. Соры, караңгы Кабан күле өстендә болытлар куерган. Шәрык клубының тәрәзләре исә яп-якты. Әледән-әле ишекләр ачылып ябыла. Ә аннан көлешкән, күңелле сөйләшкән тавышлар, музыка авазлары ишетелеп-ишетелеп китә. Музыка коралларын көйлиләр булса кирәк. Урам ташларына бәрелгән тоякларыннан үзенә бер көй чыгарып атлар юрта. Өсте ябулы, сиртмәле арбалардан түбәтәйле, ыспай ир-егетләр төшә, озын-затлы күлмәк итәкләрен чеметеп кенә тоткан, энҗеле калфак кигән, чуклы шәльяулык бөркәнгән купшы туташлар, ханымнар ялгыш күлдәвекләргә басудан куркып, чыркылдашып көлешәләр. Ә хезмәтчеләр баш очларында кулчатырлар тотып тора. Ирләр, хатыннарын култыклап, эчкә үтә.
 
Шәрык клубыннан ерак та түгел “Болгар” кунакханәсенә урнашкан “Әл-Ислах” газетасы редакциясендә эш көнен тәмамлап, бер төркем яшьләр бу якка таба ашыга. Яңгырдан ышыкланыр урын күзләп, ашкынып атлаган төркемдә кемдер Габдулла Тукайны абайлап ала. Бәлки Фатих Әмирхан да бу кичәгә килергә җыенгандыр...
 
Клубта бүген, мөгаен, концерттыр. Бәлки Закир ишан кызы Гөлсем Камалова, ә бәлки Мәрьям Искәндәрова җырлый торгандыр. Ибраһим Галиәкбәров җитәкчелегендәге милли оркестр берсеннән-берсе матур көйләр сыздырадыр.
 
Тамашачы тын калып көй-моңнар эчендә йөзә... Ә спектакль куела торган көн булса, опера, водевиль геройларына кушылып рәхәтләнеп йә келәләрдер, ө кайчакта куз яше дә сытылып чыгадыр.
 
“Йолдыз” газетасы 1907 елның декабрендә Шәрык клубы ачылуын һәм бик тиз популярлык казануын хәбәр итә. Ай саен анда концертлар була. Ә 1911 елның ноябреннән “Сәйяр” драма труппасы даими рәвештә спектакльләр күрсәтә башлый. Илле малай, кырык кыз балалар хорында җырлый. Тиздән зур җырчы булып танылачак Мәрьям Рахманкулова хорда башлап җырлаучы. Җыр тынып торган арада ул Тукай шигырьләрен яттан сөйләп, тамашачыны куандыра. Хорда җырлаучы Фатыйма Номерованы да җырчы карьерасы көтә.
Нинди ямьле, күңелле манзара! Дөрес бит! Их, шулай гына булсачы!
 
Алдынгы карашлы зыялыларны куандырган Шәрык клубын (сүз уңаенда, анда рус артистлары да концерт-спектакльлөр күрсәтүен әйтеп китик) яратмаучы, хәтта дошман күрүчеләр дә бихисап икән ләбаса!
 
Хәер, Фатих Әмирхан да милли кичәләрне шайтан туена тиңләүчеләр күп булуын яшерми бит. Шулай булмыйча, мөселман ирләре җыр-музыка тыңлап кәеф-сафа корсын әле! Җитмәсә, хатыннарын да ияртеп килүчеләр бар. Мондый “азгынлыкка" нинди кадимче дәшми чыдап тора алсын! Ә көнче ирләргә ни кылырга? “Син монда ирләр күзләр өчен килдеңме әллә?” — дип, соңыннан бәйләнүче, өйдә тавыш чыгаручылар аз булмагандыр анысы.
 
1913 елгы “Камско-Волжская речь” газетасының ике санында “Шәрык операсы”н булдыру мәсьәләсе күтәрелә. Шәһәр Думасы Казанның Россиягә кушылуына 350 ел тулу уңае белән “Казанны алу яки Казанның беренче һәм соңгы патшабикәсе Сөембикә” дигән опера куярга дигән карар да кабул итә. Либреттосын Н. Ф. Юшков яза. Казанның танылган скрипкачысы һәм композитор А. И. Папаевка музыкасын язарга тәкъдим итәләр.
 
Ә “Казанский телеграф” газетасы: “Казан опера театры, мөселман хатын-кызлары тамашачыларга күренмичә генә спектакль карый алсын өчен, махсус ложалар булдырырга җыена", дип тә хәбәр итә.
Шуннан бәхәс китә: кирәкме ложа, юкмы? Йөргәне болай да йөри ич...
 
Шәрык клубы яшәүдән туктауга ни сәбәпче соң? Ирләрнең: “Безгә хатын-кыз затын күрсәтмәгез, аларны күрсәк, без үзебезне тыя алмабыз”, — дип, коткы таратулары түгелдер ич... Әлбәттә, юк! Бөтендөнья сугышы алдыннан, күрәсең, халыкта опера, кичәләргә йөрү кайгысы бетә, ничек тә исән калырга кирәк! Кичәләр үткәрелү хакындагы хәбәрләр сирәгәя, аннан бөтенләй күренми. Революция һәм гражданнар сугышы үз эшен эшли, милли кичәләргә омтылыш сүнә. Ә совет заманында милләт мәнфәгатен даулап йөрүчеләргә “милләтче” ярлыгы тагарга күп сорап тормыйлар. Әмма ничек кенә булмасын, Шәрык клубы үз миссиясен үти: таза шытымнар шунда тамырлана. Татар милли мәдәнияте шуннан үсеп чыга.

2005 ел.
 
 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  •  Гомерем усал кайнана, исерек ир белән үтте 5 Бер көнне иртән торып бәлеш пешерергә уйладым. Бәрәңге турадым, суган әрчедем, камыр бастым. Духовкада кургаш кәгазь астында ике сәгать ярым эчендә бәлешем изелеп пеште. Ләкин хуш исе урамга кадәр чыккан итле бәлешемне ашарга насыйп булмады.
    13390
    4
    112
  •  Исерек ир, усал кайнана белән гомерем узды 3 Рәфис белән 3 ел очрашып йөрсәк тә, мәхәббәтебез үбешүдән ары узмаган иде. Беренче зөфаф төнебезне мин куркып, дулкынланып көттем.
    12145
    5
    80
  • Исерек ир, усал кайнана белән гомерем узды 2 Рәфискә кияүгә чыгарга җыенуымны әнием ошатмады, ул мине кабаттан үгетләргә кереште: «Кызым, тагын бер тапкыр уйлап кара әле! Габдулла белән Сания авылда иң усал гаилә булып санала, Санияне тиккә генә «юха елан» дип йөртмиләр. Алай гынамы, бу гаиләдә эшнең бетәсе юк: 50 сутый бакчалары, абзарларында өч сыер, кырыкка якын сарык...
    9798
    1
    55
  • Юлда кем очрамас... Кичә яшүсмер кызым эштән кайтты да, «Әни, син хәзер мине ачуланачаксың», – ди. Сагайдым. Ачуланасымны алдан ук белеп торгач, нинди ярамаган эш эшләде икән? 
    9133
    1
    55
  • Уеннан уймак Барысы да бәхәсләшүдән башланды. Хатын-кызлар, бигрәк тә йөрәкләре янып торган яшь кызлар бәхәсләшмәсен икән ул. Аларның яшьлек дәрте егетләрне үзләренә карату гына түгел, дөньяны әйләндереп бастыра ала... 
    4632
    0
    49
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 18 август 2022 - 06:47
    Без имени
    Сезнен барлык язмаоарыгыз да тормыштан алып языла.искиткеч гыйбрэтле язмышлар
    Үкенечле ялгыш
  • 18 август 2022 - 08:24
    Без имени
    Эйе,бар инде шундый кешелэр,минем дэ 88 яшьлек Энкэйне алдап,бал дип,сироп сатканнар,...кайтып керсэм,Энкэй эйтэ,кызым сина бал алып куйдым эле ди,мин аптырап киттем,ачып карасам бал урынына сироп сатканнар,2 мен сум б-н,3 банка алган,сине алдаганнар бит Энкэй дигэн идем,нишлэп алдасыннар ди,бер яшь кенэ матур егет сатып йорде машинасы б-н,даже банкаларны ойгэ кертеп бирде ди,таба идем миндэ ул алдакчыны,Энкэй туктатты,кирэкми кызым,эзлэмэ дип,харам бер кешегэ дэ бэхет китерми дип......
    Алдашу
  • 16 август 2022 - 10:44
    Без имени
    Нинди киңәш көтеп утырасыз инде? Барып алып кайтыгыз, әле соң түгел... Соңга калуыгыз бар, үкенерсез аннары. Бер кул күтәрсә, гөмер буе кыйныячак.. Сезнең бердәнбер кызыгызны ниндидер бер килмешәк кыйнап ятсын инде. Үзләре өйдә юкта видео камера куярга җае юкмы соң? Доказательство да булыр иде. Сез ана кеше, коткарыгыз балагызны, ул ярдәмгә мохтаҗ
    Кияү кызыбызны кыйный?
  • 17 август 2022 - 18:15
    Без имени
    Бердә аптырарлык түгел аерылышуыгыз.Кырыкны куган балаларыгызны "җитәкләп"йөрүне героизм итеп күрәсез бит.Ә ирегез тыныч кына пенсиядә икәүләшеп гөмер көзеннән атларга уйлагандыр.Арымадыгызмы бала тормышы белән яшәп?Үз парларын да табулары икеле бит,маменькины сынок и дочь....
    38 елдан соң аерылыштык...
  • 16 август 2022 - 16:07
    Без имени
    Таныш кына дисеңме?Великовозрастный балалары ипотека түли бит диеп 65 кә җитсә дә эшләп йөриләр.Ике балагада первый взноска бирдек,булды,хәзер үзләре тырышсын.Көчкә көчкә иртән торып эшкә китә ата аналары,алар өчен,совесть дигән нәрсә юк.Шулай өйрәткәннәр инде.Җилкәдән бәреп төшерергә кирәк әллә кайчан да бит....
    Әти-әнисе иремнән чын ялкау ясый
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда