​Озак килде озын юллардан…

Муса Җәлил һәм ун татар каһарманының батырлыгын раслаучы рәсми документ табылды

«Сөембикә» укучылары герой-шагыйребез Муса Җәлилнең 100 еллык юбилее Казанда гына түгел, Оренбургта һәм Россиянең кайбер башка шәһәрләрендә дә зур тантана рәвешендә билгеләп үтелүен, шәт, хәтерли торганнардыр. Ә менә әлеге датаның чит илләрдә, аеруча Германиядә, якташларыбыз җәзалап үтерелгән Берлин шәһәрендә дә шулай ук тантаналы вакыйгага әверелүе хакында күпләр белеп бетерми булыр.

Әлеге искә алу чараларында төп игътибар Муса Җәлилгә юнәлтелгән булуга карамастан, илдә дә, чит илләрдә дә, җәлилнең яшерен төркемдәге башка көрәштәшләре белән дә кызыксыну көннән-көн көчәя бара.

Муса ялгыз булмаган. Кулга алынган подпольщикларның саны сисксәннән артып китә. Соңгы елларда Казан һәм Мәскәү тикшеренүчеләре тарафыннан Абдулла Алиш, Әхмәт Симаев, Рәхим Саттар, Гайнан Курмаш, Абдулла Баттал һәм башкаларның Каршылык төркемендәге куркусыз  эшчәнле­ген яктыртучы яңадан-яңа документлар табып алынды. Үз вакытында, Бөек Ватан сугышында җиңүнең 50 еллыгы уңаеннан, Андрей Румянцев җитәкчелегендәге Россия-Германия дуслыгы лигасы Татарстан Президенты Минтимер Шәймиевкә Татарстанның сугыш ветераннарын Берлиндагы мемориаль чараларда катнаштыру тәкъдиме белән мөрәҗәгать иткән иде. Тантаналы чараларны «Россия халыкларының Берлиндагы дуслары» җәмгыяте белән берлектә, Каршылык төркемендәгеләр җәзалап үтерелгән Плетцензее төрмәсендә үткәрү инициативасы президентыбыз тарафыннан хуплангач, хөкүмәт карары белән, Каршылык хәрәкәтенең җәлил төркеменә кергәннәр исеме язылган истәлек — металл плитә коелды. Истәлек язуын Казанда яшәүче ветераннар, алга таба Плетцензее төрмәсендә урнаштыру максаты белән, 1995 елның маенда Берлинга илтеп куярга тиешләр иде. Шул ук елның август аенда, Кремль каршысындагы Муса Җәлил һәйкәле янында, Берлинда һәлак булган геройларыбыз портретлары урнаштырылган барельеф ачу тантанасы булып уз­ды. ә менә Плетцензееда истәлек плитәсе кую Бер­линдагы җирле хакимиятнең тоткарлыгына очрады. Алар меңнәрчә кеше һәлак булган урында берничә кешенең исемен мәңгеләштерүне хуп күрмәүләрен белдерделәр. Россия-Германия дуслыгы лигасы советы ул чактагы обер-бургомистр Э. Дипгенга мөрәҗәгать итеп, хат аша Берлин хакимияте белән элемтәгә керде. Ике арадагы язышу берничә елларга сузылды. Ахыр килеп, Германия учреждениеләре «Җәлил һәм аның иптәшләре эше» буенча үзләре мөстәкыйль рәвештә тикшеренүләр уздырырга теләк белдерде. Әлеге эш «Германиядә Каршылык көрәше» мемориалы директоры доктор Й. Тухельга тапшырылды. Хакимиятне Плетцензееда татарларның үлеме хакында Шарлоттенбург районының штандесамты (загсы) биргән белешмә генә канәгатьләндермәде, аларга төркемнең фашизмга каршы көрәшен раслардай дәлилләр кирәк иде. Ниһаять, тәфтишле эзләнүләр нәтиҗәсендә хәрби трибуналның 36/44 номерлы хөкем карары документы табылды.«12.2.44.» датасы куелган документ «Курмашев һәм тагын унау» дип атала.

Документның күчермәсе безгә 2001 елның гыйнварында, «Германиядә Каршылык көрәше» мемориалында нацизм корбаннарын искә алу көнендә тапшырылды. һәм нәкъ менә шушы документ — империя судының унбер юлдан торган хөкем карары нацистларга каршы гаепләү акты рәвешен алды да инде.

Гаепләнүчеләрнең туган елын, профессиясен, хәрби дәрәҗәсен дә күрсәтеп язылган исем-фамилияләр алфавит тәртибендә түгел. Алар, мөгаен, нацизм суды күзлегеннән, «җинаятьләре» дәрәҗәсенә карап язылгандыр. ә менә тагылган гаеп барысы өчен дә уртак: «дошманга булышлык итү, хәрби хыянәт». Хөкем карары да бер үк: «дошманга булышкан һәм рейхның хәрби куәтен какшаткан өчен  үлем җәза­сы». Исемлек башында торучы Г. Курмашев белән Ф. Сәйфелмөлековка хөкем карары аерым юлга язылган. Соңгы өч фамилия — Хәсәнов, Әднашев һәм Бохаровлар (бусы арада иң яше) «тиешле урынга хәбәр итмәгән өчен» һәм «хәрби хыянәт» өчен җәзага тартылган.

Исемлектәге бишенче кеше — 1906 елда туган язучы Гомәров. Муса Җәлил әсирлектә үзен шулай атап йөрткән, моны штандесамт документы да раслый. әлеге документ «Германиядә Каршылык көрәше» мемориалында истәлек билгесе урнаштыру өчен ныклы җирлек булды. Җәлил һәм  Курмашев төрке­ме әгъзалары хакындагы мәгълүматка 1944 елның 25 августында ватандашларыбыз һәлак булган төрмәдәге стендта да урын бирелде. 

2002 елның октябрендә вице-премьер Зилә Вәлиева җитәкчелегендәге делегация Плетцензее төрмәсендә истәлек плитәсен ачу тантанасында катнашу өчен Берлинга барды. Делегация составында М. Җәлилнең кызы Чулпан Җәлилова, шулай ук Җәлилчеләрнең батырлыгын дөньяга танытуда зур тырышлык куйган Рафаэль Мостафин, Рафис Измайлов һәм ошбу язманың авторы да бар иде.

«Берлиндагы Каршылык көрәше» мемориалында Хәтер почмагы булдыру, аны татарлар төркеменең каһарманлыгын чагылдыручы материаллар белән тулыландыру эшендә берничә еллар дәвамында зур булышлык күрсәтеп килгән «Россия халыкларының Берлиндагы дуслары» берләшмәсе һәм «Германиядәге Каршылык көрәше» мемориаль музее җитәкчеләренә — Кирилл Пех белән Йоаннес Тухельга, шулай ук җәлилчеләрне өйрәнүче, хатыны Хельга белән бергә безнең ватандашларга, герой-шагыйрьнең кызы Чулпан Җәлиловага күп тапкырлар кунакчыллык күрсәткән Хорст Херрманнга тирән рәхмәт хисләрен әйтеп үтәсе килә.

Хорст Херрманн — Берлин загсыннан Муса Җәлилнең (Гомәровның) үлеме турындагы белешмәнең төп нөсхәсен алу өчен дә күп көч куйган кеше. Германия кануннары буенча, төп нөсхә бары тик туганнарга гына бирелә. Үлемнең сәбәбе күрсәтелгән төп нөсхә, тикшеренүчеләр өчен принципиаль әһәмияткә ия булу белән бергә, гаилә әгъзалары өчен дә юридик документ булып тора. Дөрес, кулга бирелгән оригиналда үлемнең сәбәбе күрсәтелмәгән күрсәтелүен. «Башы киселде» дигән мәгълүмат «үлемнәрне теркәү кенәгәсе»ндә китерелә. Ә бит халыкара һәм шәхес хокукы ягыннан чыгып караганда, нәкъ менә шушы мәгълүмат юридик нәтиҗәләргә ия була алыр иде.

Үлем турындагы таныклык Чулпан Җәлиловага 2002 елның 2 маенда тапшырылды. 2005 елның язында, җиңүнең 60 еллыгы алдыннан, Абдулла Алишның оныгы Тимур, шул ук Хорст Херрманн булышлыгы белән, бабасының үлеме хакындагы та­ныклык оригиналын алуга иреште.

Безгә мәгълүм булганча, Татарстан территориясендә Абдулла Батталның (Алексеевский районы, Олы Тигәнәле авылы) һәм Зиннәт Хәсәновның (Сарман районы, Иске Кәшер авылы) туганнары яшәп ята. Алар арасында Берлинга барырга теләүчеләр табылса, әлеге районнарның җитәкчеләре моңа битараф калмас, тиешле ярдәмне күрсәтерләр иде дип уйлыйм.


Абдулхан Әхтәмҗан - тарих фәннәре докторы, профессор, Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең шәрәфле әгъзасы.
Мәскәү.

«Сөембикә», № 2, 2009.

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • «Мин синең иреңне бәхетле итәм...» Тормышның яңа борылышында үзебезне нәрсә көткәнен без беркайчан белмибез. Уйламаган җирдән аякка уралган ниндидер борчулармы, әллә бөтенләй көтмәгән сөенечләрме? Тормыш борылышлары безне күкләрдән җиргә төшерә ала. Ә кайчак – киресенчә: бәхетсезлегең бәхет юлына бер адым гына булуын аңлата. Чүпрәле районының «Туган як» газетасы баш мөхәррире Резидә Җамалтдинова һәм аның ире Рамилнең очрашу, танышу, кавышу тарихы – шуңа бер мисал. Ачыктан-ачык сөйләшәбез.
    7087
    7
    65
  • «Хатының кайда – син шунда бул, тормышны бергә тартыгыз» «Тәгәри китте йомгагым, күрмәдегезме, агайлар», – ди Гөлчәчәк татар халык әкиятендә. Гомер йомгагын сүтә-сүтә, көннәр, айлар, еллар үтә... Адәм баласы әллә кайда – офыклар артында көтеп торган бәхетне эзләп бара да бара... Үткәнебезне – бар иткән, киләчәгебезгә нигез салган бүгенгебезне сизми дә калабыз. Мин бүгенгем белән бәхетле!
    4432
    0
    43
  • Өмет белән алга карап яшәргә әнкәйдән өйрәндем 1981 ел. Булачак кайнанам белән мин Казан тимер юл вокзалында таныштым. Төнге сәгать 11 дә! «Төнлә белән беренче тапкыр кайнанаң белән кайнатаңны күрергә вокзалга төшәчәксең», – дисәләр, һич ышанмас идем.
    2900
    4
    36
  • Үтмә, гомер, заяга! Хатынын һәр баганага көнләвенең урынсыз гына түгел, ә тормышларын җимерүче, бер-берсеннән читләтүче гамәл икәнлеген, кызганыч, Гамил һич кенә дә аңларга теләми...
    9539
    6
    35
  • Гомер бер генә килә  Балалары икәү булса да, әниләре янына килергә ашыкмыйлар, эшләре бик тыгыз, ахры. Рафига апа ике учын янәшә куеп гел дога укый, Аллаhы Тәгаләдән җиңел үлем сорап ялвара.  Ул Галиягә үз тормышын сөйләп бирде инде: «Балаларым минем үлемемне телиләр инде. Мин киткәч, алар арасында фатир өчен тавыш-гауга чыгар инде. Карт кеше кемгә кирәк».
    4616
    0
    34
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 1 декабрь 2022 - 21:27
    Без имени
    Баланын этисе бардыр бит? Этисе дэ алгаласын бакчадан, уйнатсын, саф хавалар суларга алып чыксын. Ник эни тиеш дип белэсез? Ул узенекен устереп, кеше иткэн инде, житэр ана. Олы яшьтэ, башны кутэрмичэ, бала карап булмый да эле, арыта да. Узегез тапкансыз, узегез устерегез! Алла сабырлык хэм ярдэмен бирсен. Бала устеру жинел дигэн кеше юк эле, аны бит уйнатып, ашату, юындыру гына тугел, тэрбия бирергэ дэ кирэк.
    Әни шәхси тормышын төзи, мин җәфаланам
  • 1 декабрь 2022 - 21:15
    Без имени
    Белмим, мин дэ баланы берузем тарбиялим, эни эти икенче шэхэрдэ торалар, Бер булышучым да юк, куршедэн башка, элдэ Аллага шокер ул бар, баланы иртэн торып мэктэпкэ озата (1класс), мин эшкэ БИК иртэ китэм, дэрес беткэч подъездда каршы алып квартирага кертеп, ашарга жылытып бирэ. Свидание га йорергэ уемда да юк, даже не представляю как это. Куршемэ озын гомер сэлэмэтлек телим, элдэ ул бар. Бала усэ ул, Гомер буе бэлэкэй булмый, Шуна элеге вакытта баланы карау минем очен важнее всяких свиданий и личной жизни.
    Әни шәхси тормышын төзи, мин җәфаланам
  • 1 декабрь 2022 - 16:39
    Без имени
    Баштан утте, килмэгэн туганы калды микэн, торыргада. Йэ эйтмичэ килеп керэлэр иде. Аннары зарланганнарын ишеттемдэ. Берегезнедэ чакырып китермэдем, уземнен сезгэ барып торганым юк дидем. Мэжбури тотмыйм узегез килэсез дидем. Тоже бер булмэле иде. Хэзер килэсэлэрдэ китэлэр. Эле аларча булырга тиеш. Булмый гына торсын эле.
    Иремнең туганнары...
  • 1 декабрь 2022 - 10:43
    Без имени
    Котлыйбыз! Яшьлэр безнен килэчэгебез
    «Яңа йолдыз»да яңа җиңүче!
  • 1 декабрь 2022 - 09:35
    Без имени
    Бик кызыклы ,эчтелекле язма.
    Тау артында таулар бар
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда