Без тарихта эзлебез

Бу язма безгә Ташкент каласыннан килгән иде. Аны туган як тарихын өйрәнү, татар зыялылары белән озак еллар аралашып яшәгән милләтпәрвәр – Рафаэль Хәсән улы ЗАРИПОВ-КИЛЬМЕТОВ җибәргән. Ул безгә юллаган фотосурәтләрдә узган гасыр зыялылары. «Сөембикә»не укучылар арасында, бәлки, бу шәхесләрне танучы, белүче кешеләр бардыр, әгәр фикерләре белән уртаклашучылар булса, шат булыр идек, дигән теләк тә белдерә автор.

Ә Хәлимә Терегулова һәм «Татар кызы портреты. Ярәшелгән кәләш» картинасына бәйле, тулырак мәгълүмат белән «Сөембикә»нең май ае санында таныша аласыз.  

Булатовлар-Терегуловлар гаиләсе тарихы

Мин яшь чагымнан ук борынгы рәсем-сурәтләр җыярга яраттым. Бигрәк тә тарихка кагылышлы рәсемнәр яисә танылган татарларның революциягә кадәр үк төшкән фотосурәтләре очраса, үземне бәхетле хис итә идем. Югары идеаллар хакына яшәп, халыкка хезмәт итү хыялы белән янган фидакарьләр тормышы, тарихы белән танышу өчен менә дигән сәбәп бит бу!

1904 елда Уфада төшерелгән шундый бер рәсемдә  булачак мөфти, имам-хатыйб кынамы, ә бәлки талантлы журналист, язучы да булган Риза Фәхретдинне мәгърифәтче, җәмәгать эшлеклесе, профессор Ибраһим морза Терегулов һәм сәүдәгәр, меценат Габдрахман Әхмәровлар белән бергә күрәбез. Алар дуслар, фикердәшләр булган. Ул сурәтнең күчермәсен миңа Хәлимә Булатова-Терегулованың улы Гали Булатов бүләк иткән иде.  

Әлбәттә, мин бүтән дәвер кешесе, андый олы шәхесләр белән очраша алмадым. Ә менә аларның дәвамы – оныклары –  Ризатдин хәзрәтнең кызы Әсма ханым һәм аның балалары Арслан, Диләрә, улы Габделәхәт Фәхретдиновның кызы Эльмира, Үзбәкстанның һәм Татарстанның халык рәсамы Чыңгыз Габдрахман улы Әхмәровлар белән танышу, күрешүләр, шактый якыннан аралашу насыйп булды.

Шундый очрашуларның берсе хакында «Сөембикә» укучыларына да җиткерәсем килә. Хәлимә Ибраһим кызы Терегулова-Булатова хакында бу истәлек. Хәлимә апага 2015 елда 110 ел тула. Ул 1905 елның 26 апрелендә Казанда Ибраһим Вәлиулла улы һәм Бибигайшә Мөхәммәтгали кызы Терегуловлар гаиләсендә туган. Ә танышуыбыз болай булды: 1992 елда мин Татарстан башкаласына борынгы фотосурәтләр алып барган идем. Максатым – аларның фотокүчермәләрен Г. Ибраһимов исемендәге тарих, тел һәм әдәбият институты фондына тапшыру иде. Рәсемнәрне профессор Марсель Әхмәтҗановка күрсәттем. Галим фотосурәтләр арасында Мәхмүд мирза Терегулов рәсемен күреп алды да, мине аларның Казандагы туганнары – Ибраһим Терегуловның кызы Хәлимә ханым белән очраштырырга, таныштырырга вәгъдә бирде.

Хәлимә ханым безне ачык йөз, такта чәй, тәмле бәлешләр белән каршы алды. Күпмедер вакытта соң Марсель аганы кайсыдыр  редакциягә телефоннан чакырып алдылар, ә без хуҗабикә белән тарих төпкелләренә төшә-төшә әле бик озак сөйләшеп утырдык.

Үсмер Хәлимә, әти-әнисе киңәше белән, бик иртә сәнгать дөньясына аяк баса. Сигез яшендә аны Гуммертның музыка мәктәбенә укырга бирәләр. Уку елларында – дүрт ел эчендә ул фортепианода йөгерек уйнарга өйрәнә. Ә аннан соң Оренбургтагы музыка мәктәбендә укуын дәвам итә. Биредә аның педагогы танылган музыкант Федотовлар кызы, мәшһүр виолончелист Мстислав Ростроповичның әнисе – пианистка Софья Николаевна була. Тәҗрибәле музыкантлардан осталыкка өйрәнгән Хәлимә укуын тәмамлагач, музыка мәктәбендә укыта башлый. Бертуган Фәйзуллиннар аның укучылары була. Берсе – Җәүдәт Фәйзи тора-бара атаклы композитор булып таныла.

Хәлимә ханым укуын Мәскәү конверваториясендә дәвам итә. Ә Мәскәүдән кайткач, озак еллар Казан консерваториясендә укыта. Татар хатын-кызлары арасыннан беренче музыка белгече СССР композиторлар берлеге әгъзасы була.

Сүз ара сүз чыгып ул миннән: «Ташкенттагы сәнгать музеенда «Татар кызы портрет»ына игътибар иткәнегез булмадымы?» – дип сорап куйды. Әлбәттә, минем ул картинаны күргәнем бар иде! Бер генә дә түгел, озак-озак карап торганымны сөйләдем. Бу әсәрнең авторы Павел Петрович Беньков (1879-1949), Үзбәкстанның атказанган сәнгать эшлеклесе. Үз иҗатында көнчыгыш халыкларының үзенчәлеген, бигрәк тә татарлар тормышын чагылдырырга яраткан. «Йөк ташучы татар», «Галимҗан Ибраһимов» кебек әсәрләре шуның ачык мисалы. 1926 елда татар театры «Зәңгәр шәл»не сәхнәгә куйганда аны бизәүче рәссам итеп чакырып алалар.   

Павел Беньков «Ярәшелгән кәләш»ен язганда, минем әңгәмәдәшем аңа татар кызының образын тудырыруда ярдәм иткән – рәссамга өлге булган икән. Терегуловлар гаиләсенең дусты Павел Петрович  Хәлимәнең рәсемен  әнисе белән бергә ясамакчы булган, әмма Гайшә ханым авырып китә. Рәссам күптән язарга хыялланган картинасына Хәлимә туташның позировать итүен – күчергеч булуын үтенә. Картинасын ул дүрт ел – 1924-1928 елларда яза. Хәлимә ханымга карап мин каршымда «Ярәшелгән кәләш» әсәренең «оригиналы» – морза кызы Терегулова утыра икән бит дип уйлап куйдым. «Әгәр Ташкент рәссамнарының берәрсе шул картинаның күчермәсен ясап җибәрә алса, мин бик шат булыр идем...» дигән теләген дә белдергән иде ул. Әмма, ни аяныч, бу хакта сүз кузгатып карасам да, үтенечне тормышка ашырырлык рәссам табылмады. Бу картина СССР заманында почта открыткаларында зур тираж белән дөньяга таралганын да әйтсәк... Аларда ул – Хәлимә апа, узган гасыр «кәләш»е бит.

Гомеренең соңгы елларында Хәлимә ханым улы – рәссам Гали Булатов белән яшәде. Гали Казан архитектура институтында укыган, картиналар да яза торган булган. Хәлимә ханым апалары – Әминә (1887-1995) – табиб, профессор Абдебакир Терегулов хатыны булган;

Мәдинә (1892-1984) – Троицк, Касыйм һәм Казан калаларында укыткан;

Рабига (1895) – Н. И. Лобачевский исемендәге китапханәдә китапханәче;

Фатыйма (1903) – биолог, Бөгелмәдә эшләгән. Гали апасыннан хат алуын, 98 яшендә дә аның һәр иртәне физзарядка белән башлавын сөйләде.

Хәлимә ханымның әтисе морза Ибраһим Вәлиулла улы Терегуловның татар мәдәниятенә гаять зур өлеш кертүен дә әйтик. Ул 1852 елда Уфада туган. Гимназия тәмамлагач, Казан ветеринария институтына кереп укый. Укытучы сәләте аңа табигатьтән бирелгән булгандыр, студент елларында ук аны Шиһабетдин Мәрҗани үзе эшли торган мәдрәсәгә рус теле һәм әдәбияты, биология укытырга чакыра. 1875 елда институтны тәмамлагач, Ибраһим әфәнде Казандагы татар укытучылар мәктәбендә укыта. Анда милләтебез горурлыгы булып саналырлык шәхесләр: Гаяз Исхакый, Садри Максуди, Зәки Вәлиди, Мирсәед Солтангалиев, Хөсәен Ямашевлар укый. Шунда белем алган легендар генерал Якуб Чанышев истәлекләренә караганда Ибраһим Терегулов Шәрык клубының аксакаллар шурасы әгъзасы була. Шәкертләрнең дөньяга карашын киңәйтү максаты белән әдипләр, шагыйрьләр, җырчылар һәм артистлар белән очрашулар оештыра. Берсендә хәтта Габдулла Тукай да килеп монда чыгыш ясаган, диләр.

Ибраһим Терегулов тырышлыгы белән татар укытучылар мәктәбендә табигать белемен укытуга зур игътибар бирелә. Медицинага, гигиенага, авыл хуҗалыгына кагылышлы дәреслекләрне, фәнни-популяр кулланмаларны тәрҗемә итү белән генә чикләнми, күбесен үз тәҗрибәсенә таянып иҗат та итә ул. Укымышлы, тирән белемле, зирәк мөгаллимнең юмарт, ярдәмчел, кешелекле булуын, ятим, ярлы балаларга бушлай уку мөмкинлеге тудыруын дә әйтеп китик. Ә җәмәгате Гайшә ханым иренә теләктәш, таяныч була, һәр эштә аңа ярдәм итә. Шул заманда ачылган «Яңа клуб» һәм «Шәрык» клубы театр эшлеклеләренә иҗади сәләтләрен үстерү мөмкинлеге ача. Ә «Яңа клуб»нең тәүге артистлары – Терегуловлар гаиләсе, дуслары, туганнары...

Ибраһим морза Казанда Аитовлар хатын-кызлар гимназиясен, Оренбургта, Каргалыдагы Сәетовлар бистәсендә, Орскида татар мәктәпләре ачуда да актив катнашкан шәхес.

Аның мәгариф өлкәсенә керткән өлешен бер-ике сүз белән билгеләп үтү мөмкин түгел. Йөздән артык китап тәрҗемә итүен әйтү дә җитә. 1920 елда аны Сәмарканд педагогия институтының биология кафедрасы профессоры итеп билгелиләр. Шунда – Сәмарканд каласында 1921 елда ул вафат була.

*
1-нче рәсемдә Мәдинә Ибраһим кызы Терегулова укучылары арасында. Сулдан, басканнар: Исмәгыйлева Нәгыймә, Гафурова С., Тулпанова Газзә, ..., Яушева Газзә, Мөхсинова Әсма, Шәрипова Газзә, ..., Мәҗитова Миңсылу, Хөсәенова Каюма. Уңнан, утырганнар: Мөхәмәдъярова Рабига, Хөсәенова Минҗан, Тулпанова Гарифә, Мәдинә Терегулова – мөгаллимә, Нигмәтуллина Әнвәр, Андреева Шәрифҗамал, Гафурова Т.  Алдагы рәттә, утырганнар, уңнан: Биктимерова Мәгъмүрә, Сәйфуллина Мәрьям, Рахманкулова Фәрзәнә. Троицк Рус-татар хатын-кызлар училищесы. 1914 ел.

2-нче рәсем – 1912 елда «Яңа клуб»та спектакльдән соң:  уңнан сулга, утырганнар: Габитова Зәйнәп, Габитова Рабига, Саинова Зәйнәп, Богданова Гайшә; сулдан, басканнар: Саинова Фатыйма, Саинова Зөһрә, Терегулова Әминә, Коләхмәтова Суфия, Терегулова Гайшә, Терегулова Мәдинә. Труппа составында хатын-кызлар гына. Тамашачылар да хатын-кызлар. Бу бинада хәзер К. Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры.        

3. Мәрьям һәм Гайшә Саиновалар.

4.  Хәлимә ханымның бабасы Гали Мәхмүдов, Гөлчирә Мәхмүдова-Саинова һәм Гайшә Терегулова-Мәхмүдова.

5. Гайшә Мөхәммәтгали кызы Терегулова-Мәхмүдова – Хәлимә ханымның әнисе. 1868-1940. Казан.

7. Хәлимә Булатова-Терегулова.

8. «Кәләш» – Павел Беньков картинасы. 

9. Хәлимә ханымның улы Гали Булатов.

 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • «Мин синең иреңне бәхетле итәм...» Тормышның яңа борылышында үзебезне нәрсә көткәнен без беркайчан белмибез. Уйламаган җирдән аякка уралган ниндидер борчулармы, әллә бөтенләй көтмәгән сөенечләрме? Тормыш борылышлары безне күкләрдән җиргә төшерә ала. Ә кайчак – киресенчә: бәхетсезлегең бәхет юлына бер адым гына булуын аңлата. Чүпрәле районының «Туган як» газетасы баш мөхәррире Резидә Җамалтдинова һәм аның ире Рамилнең очрашу, танышу, кавышу тарихы – шуңа бер мисал. Ачыктан-ачык сөйләшәбез.
    7085
    7
    65
  • «Хатының кайда – син шунда бул, тормышны бергә тартыгыз» «Тәгәри китте йомгагым, күрмәдегезме, агайлар», – ди Гөлчәчәк татар халык әкиятендә. Гомер йомгагын сүтә-сүтә, көннәр, айлар, еллар үтә... Адәм баласы әллә кайда – офыклар артында көтеп торган бәхетне эзләп бара да бара... Үткәнебезне – бар иткән, киләчәгебезгә нигез салган бүгенгебезне сизми дә калабыз. Мин бүгенгем белән бәхетле!
    4432
    0
    43
  • Өмет белән алга карап яшәргә әнкәйдән өйрәндем 1981 ел. Булачак кайнанам белән мин Казан тимер юл вокзалында таныштым. Төнге сәгать 11 дә! «Төнлә белән беренче тапкыр кайнанаң белән кайнатаңны күрергә вокзалга төшәчәксең», – дисәләр, һич ышанмас идем.
    2898
    4
    36
  • Үтмә, гомер, заяга! Хатынын һәр баганага көнләвенең урынсыз гына түгел, ә тормышларын җимерүче, бер-берсеннән читләтүче гамәл икәнлеген, кызганыч, Гамил һич кенә дә аңларга теләми...
    9538
    6
    35
  • Гомер бер генә килә  Балалары икәү булса да, әниләре янына килергә ашыкмыйлар, эшләре бик тыгыз, ахры. Рафига апа ике учын янәшә куеп гел дога укый, Аллаhы Тәгаләдән җиңел үлем сорап ялвара.  Ул Галиягә үз тормышын сөйләп бирде инде: «Балаларым минем үлемемне телиләр инде. Мин киткәч, алар арасында фатир өчен тавыш-гауга чыгар инде. Карт кеше кемгә кирәк».
    4612
    0
    34
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 1 декабрь 2022 - 21:27
    Без имени
    Баланын этисе бардыр бит? Этисе дэ алгаласын бакчадан, уйнатсын, саф хавалар суларга алып чыксын. Ник эни тиеш дип белэсез? Ул узенекен устереп, кеше иткэн инде, житэр ана. Олы яшьтэ, башны кутэрмичэ, бала карап булмый да эле, арыта да. Узегез тапкансыз, узегез устерегез! Алла сабырлык хэм ярдэмен бирсен. Бала устеру жинел дигэн кеше юк эле, аны бит уйнатып, ашату, юындыру гына тугел, тэрбия бирергэ дэ кирэк.
    Әни шәхси тормышын төзи, мин җәфаланам
  • 1 декабрь 2022 - 21:15
    Без имени
    Белмим, мин дэ баланы берузем тарбиялим, эни эти икенче шэхэрдэ торалар, Бер булышучым да юк, куршедэн башка, элдэ Аллага шокер ул бар, баланы иртэн торып мэктэпкэ озата (1класс), мин эшкэ БИК иртэ китэм, дэрес беткэч подъездда каршы алып квартирага кертеп, ашарга жылытып бирэ. Свидание га йорергэ уемда да юк, даже не представляю как это. Куршемэ озын гомер сэлэмэтлек телим, элдэ ул бар. Бала усэ ул, Гомер буе бэлэкэй булмый, Шуна элеге вакытта баланы карау минем очен важнее всяких свиданий и личной жизни.
    Әни шәхси тормышын төзи, мин җәфаланам
  • 1 декабрь 2022 - 16:39
    Без имени
    Баштан утте, килмэгэн туганы калды микэн, торыргада. Йэ эйтмичэ килеп керэлэр иде. Аннары зарланганнарын ишеттемдэ. Берегезнедэ чакырып китермэдем, уземнен сезгэ барып торганым юк дидем. Мэжбури тотмыйм узегез килэсез дидем. Тоже бер булмэле иде. Хэзер килэсэлэрдэ китэлэр. Эле аларча булырга тиеш. Булмый гына торсын эле.
    Иремнең туганнары...
  • 1 декабрь 2022 - 10:43
    Без имени
    Котлыйбыз! Яшьлэр безнен килэчэгебез
    «Яңа йолдыз»да яңа җиңүче!
  • 1 декабрь 2022 - 09:35
    Без имени
    Бик кызыклы ,эчтелекле язма.
    Тау артында таулар бар
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда