Төркиләрдә бию йолалары

Музыка, ритм, биюләр һәрвакыт һәм һәркемнең кәефен күтәрергә, хисләндерергә, сихерләргә сәләтле.

Чечен биючесе Мәхмүт Эсамбаевның биюләре күп­ләрнең хәтерендәдер. «Санников җире» фильмындагы шаман камлавын тасвирлаган искиткеч пластикасы гына ни тора! Бию кешене хәтта экстаз халәтенә якынайта, моннан тыш, биюченең сәламәтлеген ныгыта һәм, ниһаять, милли мәдәниятнең фәлсәфи эчтәлеген ача. Ә инде күпмилләтле төркиләрнең бию сәнгатенә килгәндә, аның үсешенә нәкъ менә төрки шаманлык һәм төрки дин-тәңречелек сизелерлек йогынты ясаган.

Башкорт галимәсе Л. Нагаева фикеренчә, башкорт һәм каракалпаклардагы шаманлык генезисы тотемнарга һәм сихри көчләргә ышану белән бәйле. Күз тигәннән дәвалау, куркудан «кот кою», нахак сүздән «тел-теш куркыту»,  мал-туар  үлгәннән — «сыыр уты» йолаларында һәрбер очракта да авыруны өч тапкыр әйләнеп чыгу мөһим саналган. 

«Кот коя» торган белекче бер яктан бер якка чайкалган, бөгелгән-турайган, башын аска игән — өскә күтәргән, ягъни гамәлен примитив бию белән бәйләп алып барган. Хәрәкәтләре көйле булган, чөнки ул җырга салынган. Казах, кыргыз шаманнары да камлаганда шуңа охшаш бию хәрәкәтләре ясаган. Терлекләрне саклау чаралары үткәргәндә дә, сихри алым буларак аларны әйләнеп йөрү йоласы башкарылган. Шунысы кызык, кытайларның кунгфу дигән хәрби сәнгатендәге Ба-гуа стиле дә түгәрәк ясап, әйләнеп йөрүгә нигезләнгән.

Төрки тывалар (алар ара­сында шаманчылар да, буддачылар да бар), милли көрәшләрен башлар алдыннан, гадәттә, бөркет биюен башкаралар. Төньяк Америка индеецларының кайбер кабиләләрендә дә шундый ук «Бөркет биюе» яшәп килә.
Һуннарның бергә җыелган бүгенге буыннары зур учак ягып, борынгы төркиләрдән килгән ысул белән сарыкларны тунап-эшкәртәләр, борынгы төрки җырларны җырлыйлар; гадәттә, туйларда башкарыла торган һәм барысына да уртак «төз тепсү» һәм «абезех» 
биюләрен бииләр.

Балкар һәм карачайларда бу биюләр «төз тепсү» («туры бию») һәм абезех («парлы бию») дип атала. Ђлеге халыклар бу ике биюне, «тегерен тепсү» («түгәрәк бию») белән беррәттән, туйларда, бәйрәмнәрдә башкаралар.
Тәңречелек һәм шаманлык чорларыннан ук балкар һәм карачайлар күпсанлы биюләрне саклап килгәннәр. Монда — бүреләрне яклаучылар хакына «аш-тотур» да,  яшь аучылар биюе «апсаты» да, хәрби хезмәткә әзер булган яшь егетләрнең элия сугышчылары химаячесе, яшен алласы ризалыгына бии торган «чоппа»сы да бар. «Агъаз тепсү» — ләтчәләр биюе — борынгы балкар һәм карачайларның тотемына багышланган, бу җәнлекне алар ихтирам иткәннәр, кагылгысыз санаганнар. Төрки алиһә Уман-бичәгә «Бичә тепсү» дигән бик матур һәм катлаулы бию багышлаганнар. Ут анасы — алиһәгә, учак химаячесенә багышлап,  яңа өй салганнан соң учак тирәли яисә яссы түбәдә биегәннәр.

«Алтын хардар», «Голлау», «Әрирәт» һ. б. җырлы биюләр җир сөрү, чәчү, урып-җыю кебек төрле фасыл эшләре белән бәйле булган. Балкар һәм карачайларда йөзгә якын милли бию исәпләнә, шуларның егермеләбен күренекле хореограф Мохтар Кудаев  яңадан торгызып, сәхнәдә куя алган.
Чуваш кызлары-егетләре «уяв» вакытында — яшьләрнең язгы-җәйге уеннары һәм әйлән-бәйләннәре чорында — кичләрен болынга-яланга чыга, учак ягып, аның тирәли берничә түгәрәк ясап әйләнә. 
Башкортлар башка авылдан килгән кунаклар хөрмәтенә үткәрелгән гаилә тантаналарында «кунак күрһәтү ашы»н биергә яраткан.

Башкорт егетләре XX гасыр башында «Аучы», «Һы­бай», «Көтүче», «Тимер­бай» кебек биюләрне яратып бии. Табигый инде, аларда кылыч белән селтәнү, җәядән ук ату, кыргый җәнлекне күзәтү, камчы белән кизәнүгә охшаш хәрәкәтләр өстенлек итә. Башкорт биюләрендә, күрәсең, элек тотемга ышану һәм лачын, карчыга, бөркетләрне ауларга ярату нәтиҗәсе буларактыр, кошлар очуына ох­шаш хәрәкәтләр дә шактый.

Элек татар һәм башкортларның читекләре металл дагалар белән бизәлгән, шуңа аларның тыпырдап биюләре ат тояклары тавышын да хәтерләткән.
Төрки кабилә һәм ха­лыкларның һәммәсендә дә тәңречелек бәйрәмнәрендә биюләр киң таралган булган. Меңъеллык традицияләренә тугры калып, төркиләр кече яшьтән үк атка атланып йөрергә, җәядән атарга һәм биергә өйрәнгәннәр.

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • Юлдаш Бүген – 2 гыйнвар. Алиянең генә туган шәһәрен инде өч ел күргәне юк. Күңел ярасы өч ел буе төзәлмәде... Төне буе елап чыкканнан соң кисәк кенә җыенды да, өч ел элек Мәскәүгә чыгып китте ул...
    7925
    1
    76
  • Яңа ел төне сере – Сәлам! Тагын бер ел үтеп китте. Очрашу төне җитте...  Телефон экранында көтелгән һәм таныш сүзләрне күрүгә Ләйлә  елмаеп куйды. Онытмаган! Быел да үзе беренче яза... Яңа ел төнен каршы алганда нәкъ төнге өчтә... Менә инде унынчы ел шулай...
    8967
    2
    66
  • Тапкыр малай Әнисе тиз генә кайтмады. Ул, гомумән, кайтмады. Хәбәре дә юк, үзе дә. «Суга төшкәндәй югалды», – дип пошынып, елап-сыктап йөрде Фатиха апа. Әтисен госпитальдән кабат фронтка җибәргәннәр. «Хәдичә килеп җитә алмады», – дигән ул хатында. Ризык төягән Хәдичә, мөгаен, ач гидайлар кулыннан кичкәндер дигән уйда тукталдылар. 
    6079
    3
    58
  • Хат язучы Көтелмәгән хат Айдарның бөтен күңелен актарып ташлады. Кайтасы көнен минутлап санап көтә солдат. 
    4380
    0
    50
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 28 гыйнвар 2022 - 07:57
    Без имени
    Русчалап.Безумно люблю дигән шул була инде.Шулай тиеш диеп үскән инде ул эгоист булып.Бүген иртәгә ата анасы булмаса нишләр ул Ринат дигән әфәнде! Бер пример языйм әле.Улыбыз өйләнгәч первый взнос бирдек квартирага.Икенче ел үзебез диңгезгә киттек.Туган тиешле берәү аптырады,түләп тә беттегез мени ипотеканы диеп.Ир әйтте,15 ел мин ялда итмәсәм,ком кебек коелып бетәм бит,ярдәм иттек,хәзер инде үзләре диеп.Аллага шөкер тырышып эшләп улым киленем түләп беттерделәр 7 ел эчендэ.Универда түләп укыттык,әйдә инде дальше сами.....Икенче улыбызга да шулай ук, укыттык,ярдәм иттек квартира алганда...
    Үз сөягем үземә авыр түгел
  • 28 гыйнвар 2022 - 07:42
    Без имени
    Чишмә районы Сафар авылына кунакка кайтып йөри идем.Әңкәйнең икетуган апаларына.Шунда улы әйтте,клубка чыгабыз,минем яннан ерак китмә,бездә урлыйлар кызларны диеп.40 ел элек.Әле ничектер белмим.Башка район егетенә кияүгә чыктым.Бер белмәгән кешегә ярәшеп китүләр,ай һай авырдыр.Ә йөрегән егетенә чыкса бу инде урлау түгел,бу алдан уйланган сценарий гына.
    Минем карт әбиемне дә, әбиемне дә, әниемне дә урлаганнар
  • 26 гыйнвар 2022 - 21:41
    Без имени
    Хэзер куп инде андый гаилэлэр,балалар дип яшэуче,куплэре ипотека тули бит,чынлап та берэр башка эйбер алырга уйласалар,эти-эни узлэре ярдэм кулын суза,булыша алганнарына соенэ-соенэ.
    Үз сөягем үземә авыр түгел
  • 26 гыйнвар 2022 - 22:00
    Без имени
    Безнен аниебез гел шулай пешерер иде коймакны без торганчы мичка ягып тамле ислар боронны кытыклап уята иде . И гомерлар анида юк хазер андый мичта юк ...без исанбез
    Мич коймагы
  • 26 гыйнвар 2022 - 12:46
    Без имени
    Сез балалар кеше булсын дип яшэгэн очен алар шундый эгоистлар. Нишлэптер эчеп йоручелэрнен эти-энисе кадерле була, алар узлэре турында уйлыйлар. Ризалашыгыз, тик узегезнен кайтып керергэ урыныгыз булсын.
    Кызларым каршы булса да, кияүгә чыгаргамы?
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда