Уйна әле, тальян!

Яңгырашына карап аеручы бардырмы бүген: гармуннар корыч телле дә, җиз дә, хәтта көмеш телле дә була икән. Корыч – каты материал, андый гармунның тавышы да катырак яңгырый. «Татарлар җиз телле гармун ярата. Аның тавышы ягымлырак, моңлырак ишетелә», – дип аңлата оста. Көмеш теллесе – мельхиордан ясалганы.

Иң беренче тальянын ясаганда ул әле бер генә уен коралында да уйный белми. Ләкин гармунга тотынгач, күңелендә ниндидер көй уяна да, шул көй аңа гармунчылар гына белгән серне «пышылдый»: бармаклары үзеннән-үзе тиешле нотаны табып, телләр өстендә биешә. Югыйсә ул нота да танымый, уйнарга махсус өйрәнми дә...

Барысы да рәсемнән башлана...

Әйе, бу тарих рәсемнән башлана. Дөресрәге, ясалырга тиеш булып та, киндергә төшмәгән картинадан. Башкорт дәүләт педагогика институтының художество һәм графика факультетын тәмамлыйсы егеткә диплом эше итеп тальянда уйнаган бабай сурәтен ясау тапшырыла. Ул, билгеле, әтисен – гомер юлдашы булган тальянын тезләренә куйган Зөфәр агайны ясаячак. Егетнең күз алдына әтисенең чормадагы иске гармуны килә. Яңа идея шул мизгелдә үк ярала: юк, ул рәсем түгел, чын гармунның үзен ясаячак!

Аның остазы – Уфаның танылган гармун ясаучысы Җидеяр ага Мөхәяров. Җидеяр ага үзе дә, әтисе дә виртуоз гармунчылар һәм искиткеч шәп осталар буларак атаклы. Бу борынгы һәм, кызганыч, онытылып баручы һөнәргә дә егет аннан өйрәнә. Янына үзе эзләп барып, минем дә гармун ясарга өйрәнәсем килә, дип кызыксынып, үҗәтләнеп...

Бүгенге көн остасы

Ә без аның үзе белән танышмаганбыз да түгелме?! Айрат Харисов – Башкортстанның Борай районы Кәшкәләү авылында үскән татар егете. Әтиләре Зөфәр абый, әйткәнебезчә, оста гармунчы, ә әниләре Бәһиҗәт апа татар теле һәм әдәбияты укытучысы була. Гаиләдәге алты бала да әниләре һөнәрен сайлап, педагогик белем ала. Безнең героебыз исә бертуган абыйсы – Россиянең атказанган рәссамы Ринат Харисов кебек, рәсем сәнгатен үз итә – рәсем һәм сызым укытучысы булырга әзерләнә.

1989 елны дипломлы яшь белгечне Башкортстанның Дүртөйле районына – Исмаил авылына юллыйлар. Әмма аны эшкә алган музыка мәктәбендә сынлы сәнгать бүлеге юк икән бит! Укытучы абыйлары үзе укучылар туплап, рәсем бүлеге ачып җибәрә. Тальян ясау тәҗрибәсен искә алып, музыка бүлегендәге гармуннарны рәтләүне дә тапшыралар аңа. Телләре бозылган гармуннарның көен таба-таба, уйнарга өйрәнгәнен үзе дә сизми кала Айрат.

Тынма, тальян!

Кулларына бәләкәй генәтальяннар тотып, татар милли киемнәреннән сәхнәгә чыккан 7-8 яшьлек балаларны халык алкышларга күмә. Айрат абыйларының укучылары! Әйе шул, Исмаил музыка мәктәбенең директоры итеп билгеләнгәнче, балалардан гына торган тальянчылар ансамбле дә оештыра ул. Һәр гармунны үзе ясый – бәләкәй бармакларга уйнарга уңайлы итеп, җиңел итеп... Татарның рухы булган тальян гармуннарның онытыла баруына җаны әрнеп тотына ул бу эшкә.

– Тальянны татар гармуны дисәк тә, бүген ул гармуннар үзләре дә, аларда уйный белүчеләр дә бик сирәк инде. Казандагы бертуган Вараксиннар, Гордеевлар, Салих абый Шәйдуллин, Уфадагы Җидеяр осталар турында сагынып сөйләргә генә калды. Тальянда уйнарга кайда гына өйрәтәләр соң? Музыка мәктәпләрендә дә тальян класслары юк, югары уку йортларында да өйрәнелми ул...Ә бит Башкортстанда курайны бик югары дәрәҗәгә күтәрделәр. Курайчылар сәнгать академияләрендә укытыла, – ди Айрат.

Башкортстаннан Казанга күченеп килүенә дә тальян «гаепле». Татарстанга Казан мэриясеннән чакыртып китерәләр аны. Остаханә өчен бүлмә алганчы, шактый вакыт өйдә генә эшләргә дә туры килә.

Миллион сумлык гармун

Иң беренче гармунын остазы Җидеяр агай әнә шул бәягә сатып бирә. Бигрәк кыйммәт дип аптырамагыз, 90 нчы еллар акчасы белән генә миллион сум тора ул. Ә болай, телләренә кадәр җиздән үзе чүкеп ясаган гармуннарына хак куеп, кемгәдер сатып җибәрү бик авыр Айрат өчен.

Бу эштә иң катлаулысы да, иң зур осталык һәм түземлек сораганы да гармунның телләрен ясау икән. Оста аны «тел кагу» ди. Телләр артык калын да, юка да булырга тиеш түгел. Җиз чыбыкны тапап, кыздырып, игәүләп ясала ул. Көй тоемы булу менә шушында кирәк. Телгә чиертеп карап кына да, оста кеше аның әзерлеген билгели. Бүген бу эшне Татарстанда да, Башкортстанда да профессиональ дәрәҗәдә бары тик Айрат Харисов кына башкара. Җидеяр агадан өйрәнеп, остазы Чаллыга күченгәч тә Уфа–Чаллы арасына тузан кундырмый чарлаган һөнәре ул аның.

Заказга ясаган эксклюзив гармуннарга Айрат үзе каккан җиз телләр куя. «Бик ашыгыч булганда яки гармунның бәясе кыйммәт булмасын дисәң, чит илдән кайтартылган корыч телләр дә кулланырга туры килгәли», – ди.

Гармунның корпусы яхшы сыйфатлы каен фанерадан бизәкләп, буяп, лаклап эшләнә. Грифны ясау өчен сәрви агачы кулланыла. Резонатор, басма телләр – юкәдән. Гармун күреге электро-катыргыдан бөгелеп, аңа чәчәкле сатиннан «күлмәк кидерелә» (тукыма ябыштыруны шулай диләр). Күрекнең һәр кабыргасына дермантин ябыштырылып, калай почмаклар беркетелә.

Гармун ул – хәтер

Кайчандыр, әле бик кечкенә чагында әтисе аңа гармун сатып алган була. Өске ягына «Казан» дип язылган ул гармун бүгенгегә бер ишарә булгандыр, дип юрый оста.

Тальянда уйнаучылар сирәк дисә дә, төзәтеп бирүен сорап, борынгы гармуннарын алып килүчеләр күп аңа.

– Гармунның иң зур дошманы –дым. Вакытлар узу белән тынында тотмый башларга мөмкин. Герметиклыгы бозылса, телләрне тибрәтергә тиешле һава тышка чыга, гармунның тавышы бетә. Дөрес сакласаң, гармунның гомере озын аның, ул әллә ничә буынга җитә.

Моннан 10–12 ел элек бер апа тальян гармун китергән иде. Корпусында «1937 елны рәтләнде» дигән язу бар. Ничәнче елгы булгандыр, бик борынгы икәнлеге күренеп тора иде, – дип сөйли оста. – Гармун ул бит хәтер, кемнеңдер төсе. «Әтиемнең төсе иде», – дип алып киләләр дә, рәтләп биреп, уйнап җибәргәч, гармунны кочаклап елыйлар.

Аның үзенең дә иң кадерле, бернинди акчаларга да сатылмас гармуны бар – әтисенең төсе. Мәскәүгә күргәзмәгә баргач, актер Николай Губенко бик үтенеп сатуын сораган булган, ядкарь икәнен белгәч, аңлаган.

Узган ел Татарстан Республикасы Президенты аңа музыка мәктәпләре өчен 100 тальян ясарга заказ биргән иде. Аның унысын Республика көнендә ияләренә тапшырдылар инде. Бер гармунда ун бала гына уйнарга өйрәнсә дә, киләчәктә мең тальянчы үсә дигән сүз бит бу.

Нинди генә шәп, яхшы уен кораллары да безнең өчен тальян моңына җитми. Тальян моңы татар кешесенең генында бит ул. Эх, онытылмасын иде ул моң, яшәтәсе иде аны!

 

Фотолар Айрат Харисов архивыннан.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • «Мин синең иреңне бәхетле итәм...» Тормышның яңа борылышында үзебезне нәрсә көткәнен без беркайчан белмибез. Уйламаган җирдән аякка уралган ниндидер борчулармы, әллә бөтенләй көтмәгән сөенечләрме? Тормыш борылышлары безне күкләрдән җиргә төшерә ала. Ә кайчак – киресенчә: бәхетсезлегең бәхет юлына бер адым гына булуын аңлата. Чүпрәле районының «Туган як» газетасы баш мөхәррире Резидә Җамалтдинова һәм аның ире Рамилнең очрашу, танышу, кавышу тарихы – шуңа бер мисал. Ачыктан-ачык сөйләшәбез.
    7412
    7
    66
  • «Хатының кайда – син шунда бул, тормышны бергә тартыгыз» «Тәгәри китте йомгагым, күрмәдегезме, агайлар», – ди Гөлчәчәк татар халык әкиятендә. Гомер йомгагын сүтә-сүтә, көннәр, айлар, еллар үтә... Адәм баласы әллә кайда – офыклар артында көтеп торган бәхетне эзләп бара да бара... Үткәнебезне – бар иткән, киләчәгебезгә нигез салган бүгенгебезне сизми дә калабыз. Мин бүгенгем белән бәхетле!
    4518
    0
    43
  • Гомер бер генә килә  Балалары икәү булса да, әниләре янына килергә ашыкмыйлар, эшләре бик тыгыз, ахры. Рафига апа ике учын янәшә куеп гел дога укый, Аллаhы Тәгаләдән җиңел үлем сорап ялвара.  Ул Галиягә үз тормышын сөйләп бирде инде: «Балаларым минем үлемемне телиләр инде. Мин киткәч, алар арасында фатир өчен тавыш-гауга чыгар инде. Карт кеше кемгә кирәк».
    5273
    0
    40
  • Өмет белән алга карап яшәргә әнкәйдән өйрәндем 1981 ел. Булачак кайнанам белән мин Казан тимер юл вокзалында таныштым. Төнге сәгать 11 дә! «Төнлә белән беренче тапкыр кайнанаң белән кайнатаңны күрергә вокзалга төшәчәксең», – дисәләр, һич ышанмас идем.
    3004
    4
    37
  • Үтмә, гомер, заяга! Хатынын һәр баганага көнләвенең урынсыз гына түгел, ә тормышларын җимерүче, бер-берсеннән читләтүче гамәл икәнлеген, кызганыч, Гамил һич кенә дә аңларга теләми...
    9833
    7
    35
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 2 декабрь 2022 - 11:24
    Без имени
    Көнләшү гөмерлек чир ул.Көнчел кешенең фантазияседә бик бай.Үзе уйлап чыгарган уйдырмаларына ышанып хатын-кыздан көнләшеп яшиләр алар.Минем баштан үтте инде,әледә үтә.Инде яшедә бара бит.
    Үтмә, гомер, заяга!
  • 2 декабрь 2022 - 13:15
    Без имени
    Шулай кылына башлаганнар иде..мин просто алар Килер алдыннан ойдэн баламны ала идем Дэ чыгып ыза идем .. берседэ каршы очрадылар ..типо не знакомые люди уздымда киттем дэшмэдемдэ
    Иремнең туганнары...
  • 2 декабрь 2022 - 19:55
    Без имени
    Елый елый укыдым әби белән бабай өчен шатландым гел шулай кешеләр бер берсен тапсыннар иде
    Әти өйләнә
  • 2 декабрь 2022 - 22:58
    Без имени
    Мин тормыш кургэн кеше буларак язам.Мондый хэллэрне мин дэ курдем. Кайнанам 5 ел безнен 1 булмэле малосемейкада яшэде безнен белэн. Узебез 4эу(2 бала), ул килэ кыш чыгарга, авылда ягарга утыны юк,газ кермэгэн. Октябрь аенда килэ, апрель азагында кайтып китэ. 60 яше дэ тулмаган"карчык". Кызы да шэхэрдэ 2 булмэле кв.да яши, юк,менэ бездэ ятарга кирэк малай белэн киленне саклап. Хэзер узем дэ шаккатам, ничек тузгэнмендер. Менэ безне энилэр сабыр итегез, тузегез дип устерделэр, аларга каршы бара алмадык. Хэзер булсамы? Малае белэн икесен авылга жибэрер идем, бергэлэп яшэгез дип. Эле энилэренен хэлен белергэ кияулэр,кызлар килэ шунда. Туз дип язган кешелэргэ эйтэсем килэ:узегез яшэп карадыгызмы шулай,туздегезме? Аны эйтуе жинел туз дип. Менэ шул тузгэнгэ курэ, пенсиягэ чыкмас борын чирдэн баш чыкмый. Тузмэ ,сенелем,иренэ ультиматум куй, я туганнарын,я мин диген.Я алар килеп керугэ чыгып кит. 1-2 тапкыр койлэп карасын ,аннан белер.Узе ук не рад будет, урысча эйткэндэ.
    Иремнең туганнары...
  • 2 декабрь 2022 - 22:12
    Без имени
    Эйе. Доньялар узгэрде. Эти-эни дип улеп торган буын картаеп бара. Картайгач ,балалар карар эле , дигэн омет юк дэрэжэсендэ. Барыбыз да ,авырып озак ятарга язмасын, дип телибез аллаха тэгалэдэн. Э балаларнын шундый булып усулэрендэ жэмгыятьне генэ гаеплэп калдыру дорес микэн? Бэлки менэ узебез гаепледер. Аларга булсын, алар интекмэсен диеп устеру узе ук дорес тугел бит. Хезмэт тэрбиясе юк, эхлак тэрбиясе дигэн тошенчэ, гомумэн дэ, онытылды. Уйланырлык хэллэр бу...
    Без бернәрсә тиеш түгел
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда