Алманлы морза ханым Мәдинә

Аның күңелендәге ачы сагышны, якты моңнарны, үкенү-үртәлүне, сагынуны, табышларны бу язмага мин берничек тә сыйдырып бетерә алмам. Шулай да… Таныш булыгыз: Мәдинә ханым Мәмлиева, данлыклы аксөякләр нәселенең бер баласы, татар морзасы Измаил Мәмлиев кызы.
Башкалардан күпкә үзгә, гаҗәеп шәхес! Талантлы инженер һәм тәрҗемәче. Хәер, аның талантлары санап бетергесез. Китаплар, әкиятләр яза, минералогияне биш бармагы кебек белә, тарих һәм геральдика өлкәсендәге белемнәре дә гаҗәеп тирән. Берничә ел элек Мәдинә ханым коточкыч авыру кичерә. Яшәү белән үлем арасында тартышып ятып күзен ачканнан соң үзендә парапсихолог сәләте барлыгын да тоя. Шулай да иң элек — аз гына тарих.«Татар дворяннары тарихы» китабында (авторы Сәет морза Еникеев) Мәмлиевләр нәселе турында менә нинди юллар бар: «Бик борынгы бу татар нәселенең тамырлары Дәште-Кыпчак далаларына ук китеп адаша. Елъязмаларда исә Мәмлиевләр исеме XVII гасырның беренче чирекләрендә телгә алына.
Боярлар китабында… Мәмлиевләр «кнәзләр» дип язылган. (…) Бу нәселнең морза титулын йөртүче мөселман тармагы Уфа губернасында да очрый».
Мәдинә ханым үзе: «Без — Уфа татарлары, — дип сөйли. — әтием Бәләбәйдә туган, ә аның әнисе — Хәнифә әбием — Чанышев морза-кенәзләр нәселеннән. әбинең абыйсы патша генералы булган, Петербургның үзендә яшәгән…»
Мәдинә ханымның әтисе күп балалы гаиләдә үскән. Ир туганнар бишәү — Әмир, Измаил, Госман, Исхак, Али. Һәм алар янында ике кыз — Суфия белән Камилә.
Язмыш Мәмлиевләрне дөнья буйлап сипкән. Фатыйма дигән бер кыз туганнары Төркиянең соңгы солтаны Абдул Хәмид II гә кияүгә чыга. Тик 1918 елда вакытсыз гүр иясе була. Бу югалту белән килешәсе килмәгән, кайгыга чумган ире аның өчен зиннәтле төрбә төзетә. Хатыны үлгәннән соң салдырган балалар сырхауханәсенә дә Фатыйма исемен бирә.
Шулай, язмышына ни язылганын берәү дә алдан белми. 1922 елда Петроград каласында дөньяга килгән Мәдинә исемле кыз да, тормыш юлында үзен нинди киртәләр, нинди сикәлтәләр көткәнен кайдан белсен дә, ничек сизенсен ди?!

Революциядән соң алар гаиләсенә үзенең дворяннар токымыннан икәнлеген «онытырга» туры килә. Югыйсә, Мәдинәнең әнисе — немец кызы да Петербургта бик билгеле нәсел баласы була. Әтисе — патша генералы, топография буенча күренекле, зур белгеч. Хәлбуки, ул чорда тамырларыңда аккан мондый кан өчен башсыз калдырырга да күп сорамаганнар.
Егерменче еллар ахырында Динәнең (кызга өйләрендә шулай дип кенә эндәшкәннәр) әнисе, кайбер сәбәпләр аркасында, ире — кенәз Мәмлиев белән аерылыша һәм чыгышы белән крестьян булган пролетариат вәкиленә кияүгә чыга. Кызны әтисе үзенә ала, ә уллары — Динәнең энекәше Шамил әнисе белән кала. (Шамилне соңрак бабасы — әнисенең әтисе хөрмәтенә Владимир, аннан Вальдемар дип атап йөртә башлыйлар.)
Динәнең әтисе көне-төне эштән, юлдан кайтып керми. Һәм әниледән — әнисез, әтиледән — әтисез калган кыз коточкыч озын-озак ике елга балалар йортына эләгә… Бу кичергән авырлыклар вакыт белән үтсә дә, күңелеңдә юшкыны гомерлеккә кала. Мәдинә ханым үзенең «җанымдагын сөйлим» дигән китабында әнә шул еллар турында үзәкләргә үтәрлек итеп яза: яңа гаиләдәге тормышы, үсмер чагы, әтисе белән булган бик сирәк очрашулар, илдәге вакыйгалар, сугыш башлану… Берничә ел элек әлеге китап кибетләрдәге барлык китап киштәләрен яулап алды, бестселлерга әйләнде, берничә тапкыр яңадан нәшер ителде.
1943 елда язмыш барысын да тагын үзенчә хәл итә: Мәдинәнең әнисен оккупацияләнгән Харьков шәһәреннән (алар инде сугышка кадәр үк шунда яшиләр) гаиләсе белән бергә ерак Германиягә озаталар. Аның немец кызы булуын алдарак әйткән идек бит инде. Яңа хакимият вәкилләре: «Фольксдойч тарихи Ватанында яшәргә тиеш», — диләр, синең теләү-теләмәвеңдә аларның эше юк. Мәдинә исә үзен кечкенәдән үк татар кызы дип саный. Ул чакта, шәхесне тәгаенләү барышындагы сорауларга җавап биргәндә, «мин — татар» дип әйтеп, нинди ыгы-зыгы тудыруын әлегәчә көлеп искә ала ул. Аны күрергә бөтен идарә җыела. «Татар», ди бит, ә алар соң кыска аяклы, мөгезле түгелмени?!
Истәлекләр китабының язылу тарихы турында Мәдинә ханым менә ниләр сөйли: «Күңелемдә саклап йөрткән бу хатирәләрне мин алтмышынчы еллар башында ук кәгазьгә төшердем. үткән тормышым турында ни генә сөйләсәм дә, аны балаларымның аңламавы этәрде китапка тотынырга. Мин күбрәк төннәрен утырдым. үзем язам, үземнең күземнән бертуктамый яшь ага. өч ел гомерем шулай узды. Аны китап итеп бастырып чыгару уемда да юк иде. Язганнарым турында фәкать Сан-Францискода яшәүче абыем Ибраһим Мәмлиев кенә белде. Аның исә Калифорниядә үз радиопрограммасы, рус Өч телендә чыгучы матбугатта элемтәләре дә бар иде. Соңрак әтиемнең кече энесе Али абый мине үзенең дусты — Дәүләтшин дигән татар егете (Тамурбәк Дәүләтшин — Советлар Союзы буенча Көнбатышта атаклы белгеч, татарча-немецча сүзлек авторы — В. В.) белән таныштырды. Мин шул кешегә үземнең кулъязмаларымны җибәрдем, ул исә танышып чыкканнан соң: «Боларны, һичшиксез, бастырырга кирәк», — дип, кат-кат үгетләде… Шактый гомерләр узгач кына дөнья күрде әле ул китап. Мин бу вакыт инде асылташлар турындагы әкиятләр авторы буларак билгеле идем».
Мемуарлары һәм асылташлар турындагы әкиятләреннән тыш, Мәдинә ханымның парапсихология белән бәйле шактый кызык хезмәтләре һәм тагын… татарлар хакында әкиятләре дә бар әле. «Ә алары — татар әкиятләре кайдан, ничек туды?» — дигән сорауга ул: «Сәбәбе бик гади. Монда, Европада татарларны бик аз беләләр бит», — дип җавап бирә. Татарлар турында язу, Көнбатыш укучысын татар дигән милләт белән таныштыруның үз бурычы икәнен гомеренең көзенә таба якынлашкач аңлый Мәдинә ханым. Борынгы татар язмалары әкиятләргә нигез итеп алына, көнбатыш укучысына яраклаштырыла һәм… «минем фантазиям, хыялым үз юлын тапты — татар рухында сигез әкият язып ташлавымны сизми дә калдым. Бу әкиятләр мәрхүм әтиемә соңарып ирештергән бер бүләгем дә минем». Әтисе турында сөйләгәндә, Мәдинә ханымның йөзләре яктыра, күзләре балкый, тавышына кадәр үзгәрә.
— Казахстанда әтиемнең кул астында эшләгән берәү: «Ул вафат булган» дигән хәбәр җиткергән иде миңа. Шуннан соң бик күп гомерләр узгач, очраклы рәвештә генә мин… әтине таптым. Шатлыгымның иге-чиге булмады. Баксаң, ул исән-сау, Донецк өлкәсендә яшәп ята, икенче тапкыр өйләнгән икән. Без ирем белән шунда ук әтине үзебезгә китертергә чакыру әзерли башладык…
Ел саен әти исеменә рәсми чакыру җибәреп тордык, әмма безгә килергә совет органнары аңа рөхсәт бирмәде. Бары биш елдан соң гына — әтигә инде ул вакыт сиксән бер яшь иде — аның янына бер милиционер килә һәм: «Җыен, югыйсә, тиздән визаң бетә дә инде», — ди. әти ашыгып базарга китә һәм без җибәргән костюмнарның берсен сатып, шул акчага билет ала. Мин инде аңа күптән: «Иң кыска юлдан — Киев—Вена—Мюнхен аша килерсең», — дип өйрәтеп куйган идем. Әмма аны поезддан төшереп калдыралар һәм Мәскәүгә, әңгәмә үтәргә барырга кушалар. Мәскәүдәге иптәшләр исә әтигә: «Билетны нигә люкс-вагонга алмадың? Совет инженеры Көнбатышка гади турист кебек кенә бара алмый», — диләр. Анда баргач, оятка калмас өчен, кашык-чәнечкене тота белүен раслап күрсәтүен дә сорыйлар. Әти, әлбәттә, күрсәтә, ул моны үзенә «аңлату эше» алып баручылардан да яхшырак эшли.
Поезд әтине көтеп тормый бит инде, ул күптән киткән, билет акчасын да кире кайтарам дип торучы юк. Нишләсен, әти тагын базарга китә. Көнбатыштан килгән бүләк костюмның соңгысын сатып, яңа билет ала. Бу юлы инде теге оешма вәкилләре кушканча — беренче класслы вагонга.
Юлда ул дүрт көн була. Безнең шәһәргә иртә белән килеп төшә. Кызганыч, «каршылагыз» дип, телефоннан да шылтыратып хәбәр итә алмый, үзе генә автобуска да утырып килә алмый. Чөнки кесәсендә акчасы булмый — чикне чыкканда соңгы тиененә кадәр кырып-себереп алып калалар. Безнең өйне эзләп тапканчы берничә чакрым җәяү атларга туры килә аңа.
Кич ирем белән эштән кайтып киләбез шулай, ә өебез янында — күзләремә күренәме соң?! — әти басып тора! Мин аны кочаклап алдым. Һич җибәрәсем килми, кат-кат, кысып-кысып кочаклыйм. Ә ул шул вакыт колагыма пышылдый: «Динә, сезнең яндагы әнә теге кечкенә кибеттә азык-төлек Мәскәү кибетләренә караганда да күбрәк!» — ди. Безне иң шаккатырганы, хәтта тетрәндергәне менә ни булды — үзенең кыршылып, тузып беткән кечкенә чемоданына салып, әти берничә пешкән йомырка, кортлаган ун-унбиш алма һәм каралып, катып беткән кабартмалар алып килгән. Без ач тормасын дип! «Сезгә артык кашык буласым килми», — дип тагын. Менә ул совет пропагандасының җимешләре…
Киткәндә әтигә бик күп бүләкләр, күчтәнәчләр тутырдык. Көчкә-көчкә күтәреп озаттык. Чик аша чыкканда да, шөкер, бернәрсәсенә кагылмаганнар. Вокзалга үзен каршыларга килгән хатынын күрүгә әти: «Инде тынычлап үлсәм дә була. Балаларымның һәммә нәрсәләре дә җитеш икән», — дигән.
…Тормыш, язмыш борылышлары кайчакларда шулкадәр кискен була ки, аларны үзе уйлап чыгарырга берәүнең дә башы җитмәс иде. Күрдегез бит: татарның затлы бер нәселенең баласы бүген Германиядә яшәп ята. Алай гынамы, танылган немец язучыларының берсе булып. Мәдинә ханым нәселдән нәселгә мирас булып күчкән морзалык хокукына, нәсел гербына ия икәнлеге турында татар морзаларының Уфадагы җыеныннан шаһәдәтнамә дә алды.
Саубуллашканда мин аны кочаклап алдым да менә нәрсә хакында уйладым: татар кызының Европа байлыгына әйләнгән әдәби мирасы Россия укучысына да, татар халкына да билгеле түгел. Йә, дөресме инде бу? Бүгенге заманның Рәмиевләре, кайда соң сез? Мәдинә ханым Мәмлиева дигән гаҗәеп дөньяны безгә кайсыгыз ачар? Берлин.
P. S. Мәдинә Мәмлиеваның «җанымдагын сөйлим» дигән мемуарлар китабы рус теленә тәрҗемә ителгән, ул үзенең нәширен көтә.
Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз
Хәзер укыйлар
-
«Бу сезнең кызыгыз...» Бала таба алмаячагы хакында Кәдрия Азатка туйга кадәр үк әйтте. Егет булачак хатынына шуның кадәр гашыйк иде, кул гына селтәде. – Аптырама, – дип кочаклап алды ул сөеклесен. – Елак балаларсыз икебезгә генә бик рәхәт булачак. Бик теләсәк, табиблар могҗиза ясамый калмас. Аннан соң гаилә баласыз да була ала бит.
-
Син генә кирәк Гади ситса күлмәкле кызның ишек төбендә арзанлы гына туфлиләрен салуын күреп, йөзен чытты булачак кайнана. «Авыл гыйбады!» – башына килгән беренче уе шул булды. Алай да улы хакына күңелдәгесен сиздермәде. Әле өйләнеп, түргә алып кайтып утыртмаган, йөреп туяр да, ташлар...
-
Ходай биргән күршеләрем 2 Авыр тормыштан, акчасызлыктан зарланып йөргән әбине танып та булмый хәзер: җыерчыклы йөзләре нурланып китте, иелгән башы турайды, әйтерсең 20 елга яшәрде: эскәмиядә төзелешеп утырган хатыннар янында тукталып та тормый, җәхәт кенә узып китү ягын карый...
-
Авыл малае Бәкер шифаханәсенә юллама бирделәр Нәфисәгә. Эш урыныннан. Аны, инде унбиш елга якын шул бер урында эшләүче сазаган кызны, кемдер исенә төшерер, «аңа да ял кирәк, аңа бирик...» дип искәртер дип башына да китермәгән иде. Иң кирәк җирдә иң кирәкле сүзне кем кемгә әйткәнен төпченеп тормыйча гына юлга кузгалды ул
-
Өч монолог Нурания конвертны ачты, Илдарына хатны тиз генә укып бирергә иде исәбе, тик әллә кайдан ниндидер кайнар агым, кинәт тынын буып, бөтен күкрәген умырып тотты...
Соңгы комментарийлар
-
1 июнь 2023 - 11:43Без имениНия бестолковый килен булсын, анлавымча килен белэн кайнана Алама яшэмэгэн.Әйтелми калган рәхмәт
-
1 июнь 2023 - 11:18Без имениСабабызнын горурлыгы, йозек кашы ул Голсинэ ханым♥️ Исэн-сау булсын, йоргэн юллары ун булсын🙏Китап акылны тәрбияли
-
31 май 2023 - 15:07Без имениТочно шундый эчтэлекле кино караган идем,исемен хэтерлэмим,бер нэрсэ дэ узгэрмэгэн.Бәхетле очрак-3
-
22 май 2023 - 10:24Без имениПервый раз попробовала такое блюдо у подруги, она татарочка. Правда, она мешала гороховую муку пополам с пшеничной.Так понравилось, что теперь сама его готовлю. Проблема только в том, что гороховую муку не везде продают. Но я ее теперь в интернет- магазине заказываю.Суп с чумаром из гороховой муки (клецки по-татарски)
-
Ханбикәләребез Кем ул ханбикә? Дөресен әйтик, бәгъзеләребез аны көнгә биш-алты күлмәк алыштыручы көяз хатын, ефәк тотканнан да кулы кабаручы назлы җан итеп күз алдына китерә. Әлбәттә инде, иркә, тәкәббер вә кыланчык..
-
Кадерле Мәрьям апа Шундый язмышлы кешеләр була, күзгә-башка әллә ни чалынмыйча, тыйнак, гади генә яшиләр дә тыныч кына китеп тә баралар.
-
Сугыш өзгән хыял Сәхнәдә В. Асафьевның «Бахчасарай фонтаны» балеты бара. Уланованың Мариясе шулкадәр табигый, чын, ышандырырлык итеп үлә – ирексездән күзләргә яшь тула.
-
Шәфкать иясе Шәфика Сәнгать күгендә кыска гына вакыт балкып янган Шәфика Котдусованы атылган йолдызга тиңлиләр.