Куликово сугышы: чынбарлыкмы, уйдырмамы?

Тарих бик четерекле һәм буталчык нәрсә. Ул һәрвакыт үзгәрештә, һәм һәрчак бер үк төрле сыман. Куликово сугышын гына алыйк. Әлеге вакыйга  тирәсендә һәрчак төрле имеш-мимешләр булган.  Бу сугышта татарлар да катнаша. Тарихчылар әлеге  сугышны  русларны берләштергән вакыйга буларак та бәяли.


Көнчыгыш Финляндия университеты (University of Eastern Finland, UEF) профессоры  Кати Парппей да әлеге сугышка кагылышлы фактларны өйрәнгән. Фәнни тикшеренүләре нәтиҗәләрен  ул “Куликово сугышы хакында яңадан күзаллау” (The Battle of Kulikovo Refought) дип исемләнгән монографиясенә туплаган. Татарстан галимнәрен дә  шул фәнни эше белән таныштырды.


-Мин үземнең өйрәнүләремне безнең заман чыганакалрында Куликово сугышының ни рәвешле  сурәтләнүен тикшерүдән башладым. Бигрәк тә текстларда бу сугышның ничек гәүдәләндерелешенә игътибар иттем. Өйрәнүләремнең төп чыганагы — мәктәп дәреслеге булды. Биредәге сугыш образы төрле массакүләм мәгълүмат чараларында күп тапкырлар чагылыш тапты, - дип сүз башлады галимә.


Аның фикеренчә, без вакыйгаларның гомум популяр образларын гына беләбез. Кати Парпей исә алга таба әлеге образларның кайдан килеп чыгышын өйрәнергә ниятли.


-Куликово сугышына бәйле беренче чыганаклар XVI гасырга карый. Бу текстлар бик күп тапкырлар өйрәнелгән. Галимнәр вакыйгаларның чынлыкта ни рәвешле булуын, нигә шулай килеп чыгуын, гаскәрләрнең санын  ачыкларга тырышкан. Сугышчының заманча ватанпәрвәр образы да шул текстларга нигезләнеп тудырылган, - ди Кати Парпей.


Лекция о восприятии и переосмыслении образов Куликовской битвы


Аның фикеренчә, фактларны тикшерү — тарихны традицион юл белән өйрәнү, ягъни фактлар эзләү, аларны туплау, вакыйгалар конструкциясен төзүдән гыйбарәт.


-Мин исә башка юлдан киттем һәм Куликово сугышы хакында чыганакларны кем язганын, кайчан язганын, ни өчен язылганын һәм бу фактларның сугыш хакындагы текстларның эчтәлегенә ничек йогынты ясавын өйрәндем.


Куликово сугышы хакында беренче чыганаклар XV гасырга карый һәм алар урта гасыр риторика контекстында язылган. Биредә стандартка якын килү чагылыш таба, ягъни сугышта катнашучыларның берсе Ходай тарафыннан ярлыканган абсолют яхшылыкны,ә аның дошманнары һәм дошманнарның союзниклары абсолют начарлыкны сынландыра. Христиан һәм христиан булмаучылар арасында булган вакыйгаларны сурәтләүнең бу иң гади ысулы, дип саный тарихчы.


Гасыр саен яңалык


XVI текстлары, аңа кадәр булган чыганакларга яңаларын өсти. Бу, бигрәк тә, Мамай сугышы хакындагы кыйссада чагылган. Анда бик күп эмоциональ яңа детальләр барлыкка килгән. Мисал өчен, XV чыганакларына караганда, биредә гаскәрләр саны артыграк күрсәтелә. Сәяси яңа фигуралар өстәлгән, чиркәү әһелләре күләме арткан. Текст әңгәмәләр һәм озын догалар формасында үзгәртеп язылган, - ди Кати Парпей чыганаклардагы үзгәрешләрне күрсәтеп.


Биредә Мәскәү, башка кенәзлекләр арасында, доминант булып күрсәтелә, ягъни аның дәрәҗәсе арттырылып бирелә. Куликово сугышы хакындагы текстларда да Мәскәү җитәкчелегенең православ чиркәве белән хезмәттәшлеге турында язылган. Мисал өчен, XVI гасыр текстралырнда кенәз Дмитрий Иванович белән “Изге Троица” монастыре дин әһеле арасындагы хезмәттәшлек чагылыш тапкан. XV- XVI гасырдагы бу текстлар алга таба Куликово сугышы хакындагы текстларның нигезе итеп алына. Аларда “мәскәүләштерү”  күзәтелә, дигән фикерләрен җиткерде Финляндия галиме.

Шунысы да кызыклы, ди тарихчы, уйлап чыгарылган детальләр, киләчәктә язылган тарихи текстларда урын алган.


-Әйтәсе килгән сүзем шул — вакыйгага бернинди мөнәсәбәте булмаган, кайчагында уйлап чыгарылган әйберләр, гомум Россия тарихын язганда чыганак булып саналган, - ди  Кати Парпей.


Куликово сугышы — христиан дине белән исламның  ярышуын сынландыра


-Мин Куликово сугышы белән бәйле фикерләрнең нигезле булу-булмавын өйрәндем. Бу тарихи вакыйгаларга багышланган текстлар дин рухы белән сугарылган һәм динсезлек белән көрәшүне дә сынландырган.


Алга таба, ягъни XVII  гасыр текстларында басым диннән сәясәткә күчә. Биредә Россиянең милли үсеше чагыла. Мисал өчен, тарихчы Василий Ключевский Куликово сугышын Европаның Азияне беренче җиңүе дип атый. Куликово сугышы христиан һәм ислам дине арасында ярышны символлаштырган, саклагыч калкан булып, югарыга күтәрелгән.


Гомумән алганда, Куликово сугышы бик үзгәрүчән. Мисал өчен,  Наполеон белән сугышлар барышында да Куликово сугышы белән параллельләр үткәрелгән. Дмитрий Донскойны Александр I белән чагыштырганнар.


Куликово сугышы һәм андагы образлар совет чорында да популяр була. Дмитрий Донской образы хәрби пропаганда вакытында файдалануы мәгълүм, - диде тарихчы лекция барышында.


Лекция о восприятии и переосмыслении образов Куликовской битвы

 

Куликово сугышы — зур әһәмияте булмаган вакыйгамы?


-Әгәр дә өстәлгән детальләр булмыйча, минималь вакыйгалар буенча гына фикер йөртсәк, Куликово сугышы бик кечкенә, урта гасыр өчен гап-гади вакыйга булуын күрербез, - ди тарихчы. - Әлеге тикшеренүләр нигезендә, без сугышның һәм анда катнашкан батырлар образлары үсешен күрә алабыз. Шуны билгеләп үтәргә кирәк — Куликово сугышындагы бердәмлек һәм үзәкләштерелгән хакимият идеясы киләчәктә булган төрле сәяси вакыйгалар үсешенә тәэсир иткән. Бигрәк тә тышкы куркынч янаган вакыйгаларда чагылыш тапкан. Биредә масса һәм батырларның капма-каршы куелуы да ачык күренә.


Лекция о восприятии и переосмыслении образов Куликовской битвы


Нәтиҗә ясап шуны әйтәсем килә: бу вакыйгаларны репрезентацияләү һәрвакыт ике яклы. Дошманнарның да, батырларның да образлары үзеңнең нинди икәнеңне билгеләү өчен кирәк. Икенче төрле итеп әйткәндә, без һәм “алар” булуы шарт, - дип төгәлләде галимә чыгышын.


Ә сезнеңчә сугыш  чыннан да булганмы соң, дигән сорауга ул: “Мин тикшеренүемнең максаты итеп аны өйрәнүне алмадым. Ә сугышны ничек сурәтләүләрен тикшерергә тырыштым. Бәлки ул булгандыр да, тик, чыганакларда күрсәтелгәнчә, ул кадәр зур әһәмияткә ия булмаган”, - дип җавап кайтарды.

чыганак: http://intertat.ru/tt/society-tt

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • «Мин синең иреңне бәхетле итәм...» Тормышның яңа борылышында үзебезне нәрсә көткәнен без беркайчан белмибез. Уйламаган җирдән аякка уралган ниндидер борчулармы, әллә бөтенләй көтмәгән сөенечләрме? Тормыш борылышлары безне күкләрдән җиргә төшерә ала. Ә кайчак – киресенчә: бәхетсезлегең бәхет юлына бер адым гына булуын аңлата. Чүпрәле районының «Туган як» газетасы баш мөхәррире Резидә Җамалтдинова һәм аның ире Рамилнең очрашу, танышу, кавышу тарихы – шуңа бер мисал. Ачыктан-ачык сөйләшәбез.
    7415
    7
    66
  • «Хатының кайда – син шунда бул, тормышны бергә тартыгыз» «Тәгәри китте йомгагым, күрмәдегезме, агайлар», – ди Гөлчәчәк татар халык әкиятендә. Гомер йомгагын сүтә-сүтә, көннәр, айлар, еллар үтә... Адәм баласы әллә кайда – офыклар артында көтеп торган бәхетне эзләп бара да бара... Үткәнебезне – бар иткән, киләчәгебезгә нигез салган бүгенгебезне сизми дә калабыз. Мин бүгенгем белән бәхетле!
    4519
    0
    43
  • Гомер бер генә килә  Балалары икәү булса да, әниләре янына килергә ашыкмыйлар, эшләре бик тыгыз, ахры. Рафига апа ике учын янәшә куеп гел дога укый, Аллаhы Тәгаләдән җиңел үлем сорап ялвара.  Ул Галиягә үз тормышын сөйләп бирде инде: «Балаларым минем үлемемне телиләр инде. Мин киткәч, алар арасында фатир өчен тавыш-гауга чыгар инде. Карт кеше кемгә кирәк».
    5279
    0
    40
  • Өмет белән алга карап яшәргә әнкәйдән өйрәндем 1981 ел. Булачак кайнанам белән мин Казан тимер юл вокзалында таныштым. Төнге сәгать 11 дә! «Төнлә белән беренче тапкыр кайнанаң белән кайнатаңны күрергә вокзалга төшәчәксең», – дисәләр, һич ышанмас идем.
    3004
    4
    37
  • Үтмә, гомер, заяга! Хатынын һәр баганага көнләвенең урынсыз гына түгел, ә тормышларын җимерүче, бер-берсеннән читләтүче гамәл икәнлеген, кызганыч, Гамил һич кенә дә аңларга теләми...
    9836
    7
    35
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 2 декабрь 2022 - 11:24
    Без имени
    Көнләшү гөмерлек чир ул.Көнчел кешенең фантазияседә бик бай.Үзе уйлап чыгарган уйдырмаларына ышанып хатын-кыздан көнләшеп яшиләр алар.Минем баштан үтте инде,әледә үтә.Инде яшедә бара бит.
    Үтмә, гомер, заяга!
  • 2 декабрь 2022 - 13:15
    Без имени
    Шулай кылына башлаганнар иде..мин просто алар Килер алдыннан ойдэн баламны ала идем Дэ чыгып ыза идем .. берседэ каршы очрадылар ..типо не знакомые люди уздымда киттем дэшмэдемдэ
    Иремнең туганнары...
  • 2 декабрь 2022 - 19:55
    Без имени
    Елый елый укыдым әби белән бабай өчен шатландым гел шулай кешеләр бер берсен тапсыннар иде
    Әти өйләнә
  • 2 декабрь 2022 - 22:58
    Без имени
    Мин тормыш кургэн кеше буларак язам.Мондый хэллэрне мин дэ курдем. Кайнанам 5 ел безнен 1 булмэле малосемейкада яшэде безнен белэн. Узебез 4эу(2 бала), ул килэ кыш чыгарга, авылда ягарга утыны юк,газ кермэгэн. Октябрь аенда килэ, апрель азагында кайтып китэ. 60 яше дэ тулмаган"карчык". Кызы да шэхэрдэ 2 булмэле кв.да яши, юк,менэ бездэ ятарга кирэк малай белэн киленне саклап. Хэзер узем дэ шаккатам, ничек тузгэнмендер. Менэ безне энилэр сабыр итегез, тузегез дип устерделэр, аларга каршы бара алмадык. Хэзер булсамы? Малае белэн икесен авылга жибэрер идем, бергэлэп яшэгез дип. Эле энилэренен хэлен белергэ кияулэр,кызлар килэ шунда. Туз дип язган кешелэргэ эйтэсем килэ:узегез яшэп карадыгызмы шулай,туздегезме? Аны эйтуе жинел туз дип. Менэ шул тузгэнгэ курэ, пенсиягэ чыкмас борын чирдэн баш чыкмый. Тузмэ ,сенелем,иренэ ультиматум куй, я туганнарын,я мин диген.Я алар килеп керугэ чыгып кит. 1-2 тапкыр койлэп карасын ,аннан белер.Узе ук не рад будет, урысча эйткэндэ.
    Иремнең туганнары...
  • 2 декабрь 2022 - 22:12
    Без имени
    Эйе. Доньялар узгэрде. Эти-эни дип улеп торган буын картаеп бара. Картайгач ,балалар карар эле , дигэн омет юк дэрэжэсендэ. Барыбыз да ,авырып озак ятарга язмасын, дип телибез аллаха тэгалэдэн. Э балаларнын шундый булып усулэрендэ жэмгыятьне генэ гаеплэп калдыру дорес микэн? Бэлки менэ узебез гаепледер. Аларга булсын, алар интекмэсен диеп устеру узе ук дорес тугел бит. Хезмэт тэрбиясе юк, эхлак тэрбиясе дигэн тошенчэ, гомумэн дэ, онытылды. Уйланырлык хэллэр бу...
    Без бернәрсә тиеш түгел
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда