Нинди ул, заманлаштырылган татар милли бизәкләре?

 
  Айгөл Минһаҗева


Татар милли бизәнү әйберләрен хәзер газета-журнал битләрендә, телевидение аша яки милли бәйрәм чараларында гына күрергә мөмкин. Ни гаҗәп, борынгы заманнарда  чулпылар тагып йөрү гадәти күренеш булган, ә хәзер мондый кыяфәттә йөрүчеләрне күрмисең дә. Яшьләрнең күпчелеге милли костюм образын, кызганыч, белми дә. Шунысы куанычлы: милли бизәнү әйберләренең кыйммәтен аңлап, аларга сак бер караш тудырырга омтылалар соңгы вакытта.  
Иҗатын татар милли костюмын модернлаштыруга багышлаган яшь дизайнер Зилә Әхмәтова, мәсәлән, милли бизәнү әйберләренә заманга яраклы сулыш өрә. Ул шулар хакында сөйләде.

– Зилә ханым, кыскача үзегез турында һәм иҗатыгыздагы милли тематика турында сөйләп үтсәгез иде.

– Мин Казан Федераль университетының рәссамнар әзерли торган бүлеген тәмамладым. Тегү буенча махсус технология һәм дизайн колледжында укырга насыйп булды. Ике уку йортында белем алу иҗади үсешемә зур этәргеч ясады. Милли тематика университетта укыганда ук игътибарымны җәлеп итте. Безгә «Милли костюм» буенча махсус курслар керә башлагач та кызыксындым: ни өчен татарлар шулай киенгән, ни өчен без аларны хәзерге тормышта сирәк күрәбез. Бүгенге әңгәмәбездә татар милли бизәнү әйберләре турында тулырак сөйләп үтәсем килә. Хәзерге заманда аларны көндәлек тормышта ничек кулланып булуы турында, ягъни мәсәлән.
Элекке заман костюмнарына күз салсак, татар хатын-кызының киеме бик бай бизәлгән булган бит. Социаль статуска карамастан, бай хатыннар да, ярлылары да киемнәрен бизәргә тырышкан. Ярлы хатыннарның кыйммәтле металлдан эшләнгән бизәнү әйберләре алырга мөмкинлеге булмагач, алар тукымадан бизәкләр ясаганнар: изүләрне төрле чигүле тукымалар белән бизәгәннәр. Хәтта кулларына килеп эләккән төрле ялтыравык әйберләрне дә кулланганнар.



Хәзерге заманга килсәк, татар милли бизәнү әйберләре бик үк актуаль түгел. Революция вакытында безнең дәү әниләребез алтын-көмешләрен музейларга тапшырган яки налог итеп биргәннәр, шуңа күрә милли киемнән йөрү, бизәнү әйберләре тагу гадәте тукталган. Ул бизәнгечләр арасында нәселдән-нәселгә күчкән чулпылар, изүләр, беләзекләр бүген дә очрый. Чулпыларның күптөрлеләре булган: чәч тәңкәләре, гади чулпылар һәм башкалар. Мода үзгәргән саен, чулпыларның тышкы кыяфәте үзгәреп торган. Татар хатын-кызларының бизәнгечләре бик күптөрле булган, аларны өйрәнү бик мавыктыргыч. Милли бизәнү әйберләре белән таныша башлагач, үз-үземә сорау бирдем: «Ә нигә әле бүген без шуларны сатып ала алмыйбыз?» Чөнки кыйммәт. Мәсәлән, сез ювелирга заказ биргән очракта, материал бәясен, эшләү үзенчәлекләрен исәпләсәгез, ул бик кыйммәткә төшә. Элекке заманнарда һәр авылда бизәнү әйберләре ясый торган осталар булган. Күпчелеге качып эшләгән, чөнки Явыз Иван тимер эшләре белән шөгыльләнергә рөхсәт бирмәгән. Ул осталар ясаган бизәнү әйберләренең кайберләрен хәзер музейларда күрергә мөмкин: алар бик нәзакәтле, нәфис, зәвык белән матур итеп эшләнгәннәр.

– Заманлаштырылган милли бизәнү әйберләре ничек ясала икән?

– Хәзерге вакытта кибетләрдә бик күп фурнитура сатыла: Казан кибетләрендә дә,  интернет челтәрләрендә дә табып була аларны. Мәскәүдә яшәгәндә, базарда яки кибетләрдә әфганнардан татар бизәкләренә охшаган фурнитураны сатып ала идем. Мәсәлән, татар милли тематикасына туры килгән кабашон, тәңкә яки төймәләр. Әкренләп шулай иҗатымда заманлаштырылган татар бизәнү әйберләре туа башлады.
Соңгы вакытта гадиләштерелгән әйберләр трендка кереп китте. Моны без милли бизәнү әйберләренә карата да куллана алабыз. Мәсәлән, изү авыр ясала, аның ташларын пыяла белән алыштыра алабыз, натураль ташларны кабашоннар белән  ябыштырып, бер-берсен тимер белән тоташтырып, җиңел формалы изүләр, чулпылар ясап була. Үзем, мөслимә буларак, чулпылар такмыйм. Балалар өчен чәчкә матур итеп эләктерелә торган берничә чулпы ясадым. Бу үзенә күрә бер эксперимент булды инде.
Күпчелек изү ясыйм, аларга яраклаштырып алкалар ясарга тырышам. Изүләрне камилләштереп, модерн стилендә эшлим. Кызлар хәзер күп очракта эшлекле стиль сайлый. Элеккеге модернга охшатып, алар өчен яка астына эләктерелеп куя торган изүләр ясыйм гадәттә. Алкаларны исә һәр хатын-кыз кулланадыр, мөгаен. Алкаларга мин тәңкәләр куям, чөнки тәңкәләрне чукларда такканнар, алар бик матур күренә.

– Үзегезнең милли бизәнү әйберләре коллекциясе белән таныштырып үтсәгез иде.

– Бу тасма болгар чорына карый. Болгар дәүләте мәдәнияте турында китаплардан өйрәнеп, элекке заманнардагы тасмаларга охшатып ясадым мин аны. Көндәлек тормышта тагып йөрмәсәк тә, милли бәйрәмнәр, фотосессияләр өчен менә дигән кулланма ул. Төркиләр мәдәниятендә  тасмаларны күп күреп була: алар бары тик тукымалары һәм ясау үзенчәлекләре белән генә аерылып тора.



– Бу инде безнең изү, Казан ханлыгына стильләштерелгән. Моны көн саен гади күлмәк белән кияргә мөмкин. Бик зәвыклы һәм матур милли элемент. Шулай ук мөселман кызларына яулык өстеннән кияргә мөмкин.



– Көндәлек өчен фирүзә ташлары һәм тәңкәләр кушып, металлдан алтынга охшатып эшләнгән алкалар бик матур була. Тәңкәләр бик җиңел, фурнитура – татар стиленә караган үсемлек орнаменты белән бизәлгән.



– Бу комплектның кулоны һәм алкалары бар. Татар халкында бизәнү әйберләре ясаганда скань һәм үрмә кулланылган, шуңа охшатып эшләнелгән җыелманың каймасы бу. Шулай ук тәңкәләр һәм тау бәллүре кулланылган.





– Модернлаштырылган тәсбихлар да ясыйм. Алар минем бик үзенчәлекле килеп чыга. Өйдә яки машинада гына эленеп тормасын өчен, беләзек формасында эшлим  аларны. Чугын татар стиленә караган металлдан ясадым.



– XX гасыр фотоларын карасак, бай татар морзаларының хатыннары изүне брошка формасында муен турысына такканнар. Ул Европа модасына тартым. Бу изүләрне шуларга охшатып эшләргә тырыштым.





Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (1)
Cимвол калды:
  • 25 июль 2021 - 02:59
    Без имени
    Фотоларда ясалма төрек бижутериясы. Бер ни белмәгән кыз, үз фикерен безгә яулы. Әллә нәрсә чыгарасыз шунда.
Хәзер укыйлар
  • Үги әнкәйнең җылы йөрәге «...Үги ананың бик әйбәтләре була. Гадәттә, алар турында гел яман сөйлиләр, ләкин алар турында юньле сүзне күбрәк сөйләргә кирәк. Чит канга ана булырга тырыша бит ул. Мәҗбүри яратып булмый бит. Ә ул рольгә кереп «уйнарга» тиеш. Бала исә рольгә керми, «уйнамый». Ике артистның берсе уйнап, икенчесе уйнамаса, спектакль туа алмый. Үги аналы гаиләдә әнә шуңа күрә җылы, уңай тормыш коруы бик кыен. Үги аналарны кызганырга, ихтирам итәргә кирәк...» Мөхәммәт Мәһдиев «Мәңгелек яз» әсәрендә үги әниләр турында әнә шундый уйлануларын язып калдырган. Үги тормышны үз башына төшкәннәр генә аңлыйдыр, мөгаен. Үги ананың да, үги баланың да үз хәле... Әмма гомер уртасына җиткән ир балачагын искә алганда «Үги әниләргә һәйкәл куярга кирәк», – ди икән, димәк, барлык үги әниләр дә, халык телендәге кебек, явыз түгелләр. Чит балаларны карап үстерә икән, димәк, алар олы йөрәкле... Үги әни белән үскән Татарстанның халык артисты Җәвит ШАКИРОВ үзе сөйләсен әле...
    8395
    10
    103
  • Егетемне кыйнадым – Ышанмыйсызмы? Чынлап әйтәм! Ул бу хакта хәтта полициягә хәбәр иткән.
    8690
    2
    71
  • Бәхетле булырга хакым бар!  Мин кияүгә 25 яшемдә чыктым. Яратып чыктым...
    8415
    8
    67
  • Өч кенә көнгә... – Кирәкми. Кешечә түгел бу. Шалтыратмагыз. Өметләнеп көткәнче, алдан ук барысын да аңласын. Башка бер сүз дә әйтмичә, нянечка балалар янына кереп китте. Ишек тавышы йөрәкне сызып үткән кебек булды. Бар да тынып калды. 
    4023
    2
    47
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 22 июль 2021 - 16:52
    Без имени
    Мондый язмаларны еламыйча укый алмыйм,чонки минем бабамда узган ул концлагерларны,9май житсэ бакча артына чыгып жылый иде, соныннан Аны оправдали, ещё орден бирделэр,Бер солдаты коткарган очен,рэхмэт Ана,онытмаган...
    Ева-Мөслимә
  • 22 июль 2021 - 11:16
    Без имени
    берниге дэ борчылма. ускенем. Вакытында. белгенсен. шунысына. соен. борчвылма. Узеннен чын. тормышын. алда. эле. Андыйларны. Аллахе. тагэлэ. кичерми. жэзасын. алыр. борчылма.
    Егетем... ике бала атасы икән инде
  • 23 июль 2021 - 11:25
    Без имени
    Бик аянычлы,котычкыч хэл.эх өлгермэгэн шул ана.рэхмэт Физэлия,уңышлар сезгэ.
    Киселгән муел  агачы
  • 22 июль 2021 - 20:00
    Без имени
    И это пройдёт.. Дигән бер акыл иясе. Тормыш тәҗрибәсе шулай туплана инде ул. Кешегә ничек ышанмыйсың... Андый подоноклар да бар инде ул. Елама дип әйтү җиңел лә ул. Син ела, ләкин аңардан файда булырмы дип уйла. Шулай булгач, яшеңне әрәм итмә. Ә ул киләчәктә барыбер бер кирәген алачак. Андыйлар гомергә үзгәрми. Бәхет телим сиңа.
    Егетем... ике бала атасы икән инде
  • 19 июль 2021 - 22:04
    Без имени
    Табаң юк мени, әзрәк башын "сафландырып" алырга. Нинди чит хатын белән язышу ул, син дә аның иренең номерын тап та языша башла. Белми дип тыныч кына йөрмәсеннәр. Син әдәп саклаганда алар мәхәббәт уенын башларлар. Котырту түгел, баштан үткәнгә язу. Сөйләшәсе килсә, ире белән сөйләшсен. Чит ир әйбәт инде. Гаилә алып бару түгел бит. Син юганны киеп, ашатып эчертеп чыгарасың,. Тәтиегет тапкан. Үзенекен тәти итеп тотсын да сөйләшсен. Язып җмбәр үзенә, иреңә язам дип.
    Ирем телефоннан башка хатын белән языша
Реклама
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда
Бу – безнең уртак тарихыбыз
Журналыбыз архивыннан