Талир тәңкәләрең чыңлаганда...



Тарих — ерак. Аны меңәр еллык вакыт тузаны каплый. Тарих — бик якын да... «Талир тәңкәләрең чыңлаганда кем исменә җырлар җырладың?» Әле кичә генә берәү шулай моңлана иде түгелме? «Энҗе дә мәрҗән кызларның кул бавы, авыр, авыр җан сөйгәннәрнең булмавы» дип зар елаганы да булгандыр. 
Идел буе татарларының зәркән сәнгате халыкның көнкүрешен, мәдәниятен, сәнгатьчә зәвыгын сурәтләүче хатын-кыз кием-салымнарын бизәү белән аерылгысыз бәйләнештә булган. Россия халыкларының күпчелегенә хас булганча, татарлар да гасырлар буе милли кием үрнәкләренең бизәк-төрләренә кагылышлы йола, гореф-гадәтләрне кадерләп саклаганнар. 



Татар хатын-кызларында чәч толымнарын бизәү табигый саналган, чәч бизәгечләр милли киемнең бер өлеше булып торган. Кыз баланың чәче үремгә керерлек булуга, толымнарга чулпы такканнар һәм хатын-кыз бөтен гомере буе чәчен толымлап, чулпы белән үреп йөрергә тиеш булган. Ике толым итеп үрелгән чәчне бизәүче чулпылар Казан мөселман хатын-кызлары өчен мәҗбүри саналган. Ә керәшен татарлары яшь кыз чакта гына чулпы тагып йөргәннәр, кияүгә чыккач, үргән чәчләрен баш тирәли таҗ сыман урап куя торган булганнар. Чәч толымнарын бизәгечләр, төзелешенә бәйле рәвештә, берничә төргә бүленгән.



Чәчүргеч белән толымга үрелгән һәм очына чыңлап торган тәңкәләр тагылганы, гадәттә, билдән түбән төшеп торган һәм «чулпы» дип аталган. Көмеш, җиз тәңкәләрдән — вак акчадан тезелгәннәре «тәңкә» дип йөртелгән. Тәңкә-чулпыларның чыңлавына карап хатын-кызның килгәнен башта ишеткәннәр, аннан соң гына үзен күргәннәр. Чүпрәк тасмага тезеп тегелгән чәчүргечләрнең «тезмә», «чәч тәңкәсе», «үрем», «чәчкап», «чәч арты» дигән атамалары билгеле.

Чәч толымын бизәгечләрнең күбесенә чукып, чүкеп, нечкә җиз чыбыкларны үреп матур-зәвыклы сурәт-рәсемнәр дә ясалган, кыйммәтле асылташлар белән бизәлгәннәре дә киң таралган.

Фуад Вәлиев тикшеренүләре югары Донда яшәгән кабиләләр һәм борынгы болгарлар эшләгән көянтәле чулпылар белән Казан татарлары таккан чәч бизәгечләрнең бик нык охшаш булуын раслый.



Татар чулпылары да көянтәгә охшаш, асылмалары да шундый ук, әмма аларга тәңкә-бизәгечләр күбрәк асылган. Ә бу зәвык үзгәрүгә бер ишарә. Чәчүргечләргә тәңкә — вак акча тагу, стиль үзгәрү, зәвык түбәнәю хакында сөйли. Ике башлы кош сурәтле акча тагуны элекке үрнәкләргә охшарга тырышу дип тә уйларга була.

Аяклары белән кысып, кылыч күтәргән арыслан сурәтле иран тәңкәләре аеруча югары бәһаләнә. Әмма акча-тәңкәләрнең «чәчкап» бизәү өчен күп кулланылуы җиңел кәсеп белән баючыларга да юл ача: чын акча урынына шуларга охшашын — бер яклы гына штампланган — «суккан тәңкә» кулланылышка керә. Ә «тезмә»ләрнең иң яхшы үрнәкләрендәге тәңкәләр үсемлек орнаментлары яки теләк, дога, әфсен һ. б. язылган язулар белән бизәлгән була. Җиз тәңкәләр тегелгән тасма, чүпрәкләргә дә еш кына бөтиләргә охшатып төрле әфсен-төфсен, дога сүзләре яшерелгән булуы билгеле.



Чәч бизәгечләрнең мәгънәсе — семантикасы әле бөтенләй ачыкланмаган, ул үз тикшеренүчеләрен көтә. Әгәр журнал укучыларда чәч тәңкәсе, чәчкап, тезмәләр хакында ниндидер мәгълүматлар булса, безгә языгыз. Белгечләр алар хакында тәфсилләбрәк тә җавап бирер дип уйлыйм.
 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • Гафу итә алмыйм сине, әни! – Апа, әни акылдан шашкан! Көзнең яңгырлы салкын бер көне иде ул. Мәктәптән туңып кайтып кына кердем, каршыма башлангыч сыйныфта укучы сеңлем Айзилә йөгереп килеп чыкты да, колагыма әнә шулай дип пышылдады.
    13904
    3
    174
  • Әллә?! Завод капкасы төбендә сезне бер карчык көтә дигән хәбәрне ишетүгә, Фәрһадның йөрәге чәнчеп алды, зиһене чуалды, күз аллары караңгыланды.
    11231
    2
    115
  • Үкенечле үткәннәр... Якшәмбе булса да, иртәдән телефон шалтырады. Башкаларның иртәнге йокысы бүленмәсен дип, атлас халатын тәненә элеп кенә җибәрде дә, телефонын алып балконга йөгерде. Телефонның теге ягында карлыккан ир кеше тавышы ишетелде:
    8463
    2
    87
  • Балагызны үзем карап торам! - 1 Кызлары туганнан бирле Аида белән Тимурның иртәсе гел бертөрле башлана хәзер. Тимур иң беренче булып уяна да, нәни кызы белән төне буе бала караваты яныннан китмәгән хатынын уятмаска тырышып, аш бүлмәсенә чыга. Иртәнге ашны ашагач, кереп битләреннән генә пәп итеп ала да эшкә китә.  Подъез ишегеннән чыгуга телефоны пипылдаганына да ияләште ир. Ул беренче  катка төшеп җиткәнче, хатыныннан уңышлы көннәр теләп смс килеп җитә. Ә ул телефонын алып «Рәхмәт!» яза. Бүгенге иртә дә нәкъ шулай башланды.
    4122
    7
    78
  • Гафу итә алмыйм сине, әни! 2 Шулай да ул ЗАГСка килгән иде. Без машинадан төшүгә яныма килде. – Син ... монда? – гаҗәпләнүемне яшерергә дә теләмәдем.
    4717
    4
    71
Реклама
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 25 ноябрь 2020 - 23:21
    Без имени
    Эби дарственный ясатканмы, завещание мы? Дарственный ясаткан булса, кызы улгэч ул анилируется и эби киредэн уз фатирына хужа була закон нигезендэ. Моны эби белмэгэн. Э кызнын ире бн малаенын бу фатир дауларга бер хакыда юк, эгэрдэ улгэн кеше аларга язып калдырмаган булса, алар аны берничек тэ саталмыйда, анда яшидэ алмый. Уземэ дарственный ясадылар, шундый пунктлары бар иде. Даже кызнын баласы керэалмый ул ойгэ хужа булып.
    Кеше бул
  • 25 ноябрь 2020 - 00:37
    Без имени
    Үземнең башымнан да үтте мондый хәлләр. Елый Елый укыдым. Үзем укыйм, ә күздән яшь тәгәрәп кенә ага.Исән - сау булыгыз балаларыбыз. Голсинә Шакирова.
    Бер сәгать һәм бер гомер
  • 24 ноябрь 2020 - 22:12
    Без имени
    Акылсыз хатын ,яшэргэ кирэк балаларын очен юлэрлэр очен уфтанып яшэмилэр
    ​Бәхетлеме мин? Әйе дә, юк та...
  • 24 ноябрь 2020 - 21:42
    Без имени
    Урыннары оҗмахта булсын сабыйның!
    "Сеңлемнең изге рухына минем тарафтан бер гафу!.."
  • 24 ноябрь 2020 - 21:16
    Без имени
    Эх, нигэ эллэ кайчандагы белэн яшилэр икэн. Иргэ эчэргэ генэ кала, син бит анын янында гаудэн генэ, жанын белэн тугел....
    ​Бәхетлеме мин? Әйе дә, юк та...
Реклама
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда
Бу – безнең уртак тарихыбыз
Журналыбыз архивыннан
«Объективта – әни»
Кешелек хакында фәлсәфи уйланулар, робот София һәм ипи
Балачак – уйнар чак...