«Сөлге сугам аклыкка»

Кыз сорарга башкода итеп егет ягыннан, аның туган-тумачасы арасыннан бер абруйлы, мөхтәрәм, җор телле кешене җибәрергә тырышканнар.
Башкода булып егетнең әтисе дә барган. Әмма башкода тол булмаска тиеш дигәннәр: ир кеше икән – өйләнгән, хатын-кыз икән – кияүгә чыккан булсын. Башкода кыз ягының нәсел-нәсәбен, тамырларын сораштыра. Шуңа күрә халыкта: «Кемлегеңне беләсең килсә – башкода җибәр», дип әйтү дә булган. Халыкта сакланып калган менә бу җыр да шул хакта сөйли:

Йөгереп үк төштем инеш дип,
Боҗыралар элдем көмеш дип. 
Эзли генә торгач табыштык, 
Нәселегез асыл, имеш, дип.


Башкода булып килү өчен иң уңышлы көн дип баш көн – дүшәмбе һәм пәнҗешәмбе көн исәпләнгән. Уңышсыз көн дип буш көн – сишәмбе көн саналган. Буш көнне «ахыры да буш булыр» дип, туй да ясамаганнар. 

Башкода икмәк-тоз белән килә, аның үзенә дә икмәк биреп җибәрәләр. Кыз сорарга килүче кызның уңган­лыгын, булганлыгын да сыный. Аның күзеннән бернәр­сә дә читтә калмый: сөлгеләре арумы, ишегаллары ялт итеп себерел­гәнме, себеркесе урынына куелганмы... «Ях­шы җирдән килдем, теләгем сезнең белән кода-кодагый булу. Сезнең кызыгыз, безнең егет бар», – дип сүз башлый башкода. Бер баруда гына кызның ата-анасы ризалык бирми: «Агайне белән киңәш итәбез әле», – диләр. «Без кызыбызны уң белән сулны, ал белән артны, хәләл белән харамны, начарлык белән яхшылыкны аңлаган, аерган кешегә генә бирәбез», – диләр. 



Кызны бирергә ризалык, ниһаять, алынса, ул ике якның вәгъдә бүләкләре алмашуы белән дә ныгытыла. Гадәттә, кыз ягыннан, вәгъдә бүләге итеп, кызның үзе чигеп, үз кулы белән сугып яки тегеп әзерләп куйган әйберсе – сөлге-ашъяулык бирелә торган булган. Егет ягы аңа каршы итеп акча биргән. Бу бүләк алышу йоласы татарлар яши торган төрле төбәкләрдә һәркайда үзенчә аталган – «ак», «ак алыштыру», «ак апкайту», «ак­лашу», «аклык», «ак чыгару»... Соңгысы – туй мәҗ­лесендә кыз әзерләгән, «ак» итеп биргән сөлге яки ашъяулыкны халык алдына чыгарып күрсәтүне аңлаткан. Аны туйны алып баручы такмак әйтә-әйтә чыгарган:

Тулмаганын тутырыгыз, 
Җитмәгәнен җиткерегез, 
Шалтыратып салыгыз, 
Җалтыратып алыгыз.


Туй кунаклары җәеп-җәеп сөлгене карыйлар һәм: «Акны котлыйбыз, яшь килен бәхетле булсын, тигез гомер итсеннәр», – дия-дия, алып килгән бүләкләрен бирәләр.

Кайбер якларда егет йортына вәгъдә бүләге итеп бирелә торган әйбер «билге» дип тә аталган. Билгегә ике сөлге, ике эскәтер бирелгән. Кояшлы матур көн сайлап ике башкода билге алырга килә. Кияү ягында аларның кайтасын туганнары көтеп кала. Башкодалар киләсе хәбәрне кыз ягына бер яшь бала җиткергән. Хәбәрне әти-әниле бала китерсә, балалар­ның балалары да әти-әниле булып үсәр, дигәннәр.

Вәгъдә бүләкләре алышынгач, егетнең туганнары туй турында ныгытып сөйләшүгә күчәләр. Туй узасы көн, кияү ягыннан кәләш йортына туйга киләчәк кунакларның саны, «мәһәр», калымның күләме билгеләнә. Мәһәрне, ә ул һәрвакыт акчалата билгеләнгән, мулла никах укыр алдыннан, никах­ларны теркәү кенәгәсенә язып куйган. Мәһәр тулысынча яшь киленнең милке булып саналган һәм, кияү гаебе белән гаилә таралган очракта, ул хатынына шул мәһәр бәясендә мал-мөлкәт, акча бирергә тиеш булган. Мәһәр бик сирәк очракта гына туйга кадәр түләнеп беткән, аның калган өлеше «калым» итеп түләнә торган булган. Калымның күпчелек өлешен кызга бүләк ителә торган кием-салым тәшкил иткән. Ә калган өлеше кыз ягына туй чыгымнарын күтәрешү, кызга бирнә әзерләү өчен бирелә торган ярдәм булган. Чөнки бу мәшәкатьләр өчен кыз ягыннан чагыштырмача зуррак чыгымнар соралган.

Калым өчен кирәкле дип саналган әйберләрнең исемлеген кызның якын туганы әйтеп торган, башкода язып барган. Калымга, гадәттә, күлмәк, яулык, шәл, урын-җир (түшәк, юрган, ястык, чыбылдык) ише әйберләр, бал, ит, май ише ризык­лар керә. Элегрәк калымга ат, сыер, са­рык кебек терлек-туар да кертелгән. Калымның күләме беренче чиратта гаилә­ләрнең матди хәленә, кызның яхшылыгына бәйле булган. Кызлар өчен, толларга яки аерылып кайт­кан хатыннарга караганда, калымны күбрәк сораганнар. «Кызның хакы утыз, кире кайтса – тугыз» дигән мәкаль дә бар. Әгәр калымны күпсенсәләр, кире кыз ягына барып, киметүне үтенгәннәр. Шуннан соң гына кодаларны сыйлау башлана. Кияү ягыннан килгән һәр кунакка бүләкләр бирелә. Гадәттә, кодага оекбаш, бияләй, кодагый­га – сөлге, намазлык, тәһарәт чүпрәге ише әйбер, ә кияүгә аерым бүләк җибәрелә. 

 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 16 гыйнвар 2021 - 07:36
    Без имени
    Ярты гомереннэн артыгын яшэгэнсен, купкэ тузгэнне , азга гына түз инде, беребез дэ белми күпме яшэячэгебезне, бары Аллахы гына белэ, курэ, ишетэ кунелдэ нилэр барын, гонах кылмый гына яшэсэн жанын тынычрак була, э иреннен бу гадэте кешегә яла ягу була. Бу бик зур гонах. Күңел тынычлыгы намазда. Сабырлыгын өчен савабы ахирэттэ булыр.
    Ирем гомер буе, «кыз түгел идең», диде
  • 16 гыйнвар 2021 - 09:02
    Без имени
    Эйе эби(без дэу эни дип эйтэ идек) бн ускэн балалар барыбер башкачарак шул,тэуфикьлырак дип эйтимме инде.безнен чор балалары башка торлерэк иде шул,хэзергелэр бик эбилэрне тынламыйлар,кыз бала эле эзерэк колак сала сузлэренэ.э малайлар алай тугел икэн.
    Якын ерак әбекәем
  • 16 гыйнвар 2021 - 09:58
    Без имени
    Сабыр итэ белергэ Иде эти энидэн урнэк булмаган сезгэ
    Байлар да елый
  • 16 гыйнвар 2021 - 09:16
    Без имени
    Төрмэ, тэкэ дилэр, Башкортостан, Илеш районы.
    Булат Бәйрәмовны кызык иткәннәр
  • 16 гыйнвар 2021 - 09:42
    Без имени
    Бездэ дэ эбекэй дилэр. Минзэлэ ягы. Эбилэр урамда була ул ди иде курше эби. Минем эбекэйлэр дэ нэкь шундый иде. Гел башта Алла бирса дип сойлэшергэ, бисмилла дип йокларга ятарга, Аллах тагалэнен барлыгына ышандырып устерделэр. Урыннары ожмахта булсын. Икеседэ минем беренче баламны куреп калдылар. И 1ел аралыгы бн китептэ бардылар. Кирэк чакта соеп, кирэк чакта сугеп. Эшкэ ойрэтеп устерделэр. Мен рэхмэт
    Якын ерак әбекәем
Реклама
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда
Бу – безнең уртак тарихыбыз
Журналыбыз архивыннан
«Объективта – әни»
Кешелек хакында фәлсәфи уйланулар, робот София һәм ипи
Балачак – уйнар чак...