Савыт-саба юа торган машинаны кем уйлап тапкан?

Сезнең өйдә савыт-саба юа торган машина бармы? Күпләрегез, мөгаен: «Әйе!» – дип җавап биргәндер. Ә сезнең: «Шундый рәхәт бу әйберне кайсы акыллысы уйлап чыгарды икән? Мин аңа һәйкәл куяр идем!» – дип уйлаганыгыз юкмы? Кем уйлап тапкан дип беләсез? Әлбәттә, хатын-кыз! Безнең хәлне бездән дә яхшырак тагын кем аңласын, кем аны җиңеләйтергә тырышсын инде?! 
Савыт-саба юа торган иң беренче машинаны Джозефина Кокрейн уйлап таба. 
Джозефина 1839 елны Американың Огайо штатында дөньяга килә. Кызның әнисе бик иртә мәрхүм була, әтисе аны үзе генә үстерә. Сүз уңаеннан: аның әтисе инженер була. Ул сазлыкларны киптерүче гидравлик насосны уйлап табучы кеше. Шулай булгач, Джозефинага бу талантны әтисеннән күчкән дип икеләнмичә әйтергә мөмкин. 
19 яшендә Джозефина 27 яшьлек Ульям Кокран дигән кешегә кияүгә чыга. Аларның уллары туа, әмма 2 яшендә ул бала вафат була. 
1870 елда гаилә зур гына йортка күчә. Джозефина кеше белән бик тиз аралашып, дуслашып китә торган булган, шуңа күрә аның дус кызлары да күп булуы гаҗәп түгел. Яңа йортта аларга еш кына кунаклар да кабул итәргә туры килгән. Әмма өй җыештырырга, кер юарга, ашарга әзерләргә, бигрәк тә савыт-саба юарга Джозефина бер дә яратмаган.
44 яшендә ул ирен дә югалта. Өстәвенә, бик зур бурычлар белән кала. Хезмәтче тоту турында уйлап та булмый... Ә алар өендә фарфор савыт-саба коллекциясе тупланган. Аларны гел карап, юып, чистартып торырга кирәк.
Нишләргә?
Шул чак Джозефинада уйлап табучы геннары баш калкыта: ул үз-үзенә хуҗалыкта бер ярдәмче булдырырга тели – савыт-саба юа торган машина уйлап чыгара.
Башта аның сызымын сыза. Тик монысы бит әле ярты эш кенә... Аны чынбарлык итү өчен ул механик эзли башлый. Һәм, әлбәттә, озак та үтми андый кешене таба! Джорж Баттерс моңарчы тимер юлда механик булып эшләгән була.
Иң беренче савыт-саба юа торган машинаны алар сарайда җыялар һәм Джозефинаның кухнясында сынап карыйлар. Эшли! 
1886 елда Джозефина Кокрейн үзе уйлап тапкан бу машинага патент ала. Үз компаниясен булдыра һәм савыт-саба юа торган машиналарның беренче партиясен чыгару буенча контракт төзи. Иң беренче ике машинаны Чикагоның ике отеле сатып ала. Алга таба да савыт-саба юа торган машиналарны башлыча кунакханәләр, кафе һәм рестораннар ала. 
1893 елда Чикагода узган Бөтендөнья күргәзмәсе вакытында аның тугыз машинасы көне-төне берничә көн эшләп тора: күргәзмәдә катнашучылар ашаганнан соң алар артыннан савыт-сабаны юа. Шушы презентация аны бөтен дөньяга таныта. Әмма гади кулланучылар арасында савыт-саба юа торган машинаны сатып алырга ашыгучылар алай күп булмый. Беренчедән – бәясе тешли! Бер машинаны ул 150 долларга сата (бүгенге бәяләргә күчерсәң, якынча 4500 доллар бу). Икенчедән, канализация челтәре алай нык үсмәгән була. Өченчедән... Өченчедән – ир-атлар моңа акча жәлли! Шулкадәр акчаны җилгә чәчергә алар җүләрмени – савыт-сабаны хезмәтче күпкә, бик күпкә арзангарак та юа бит. Хезмәтче булмаса, хатын бар... Өстәвенә, чиркәү әһелләре дә каршы чыга: машинаны «тәмуг кисәве» дип атыйлар. 
Жозефина Кокрейн 1913 елда 74 яшендә вафат була. Шул көнгә кадәр ул үзе уйлап тапкан савыт-саба юа торган машинаны камилләштерә дә камилләштерә. Ул мәрхүм булгач, компаниясе башка кеше кулына күчә һәм соңрак Whirlpool корпорациясенең бер өлешенә әйләнә. 
Америка Кушма Штатларында савыт-саба юа торган машиналар 1930 елда гына күпләп чыгарыла башлый. Әмма ул чакта да киңкулланыш тапмый әле. Бөек депрессия еллары була бу: савыт-саба юа торган машиналарның триумфы билгесез вакытка кичектерелә. 
Тагын дистә еллар уза. 
Һәм, ниһаять, 1960 еллар ахырында савыт-саба юа торган машиналар америкалыларның өйләрендә күпләп күренә башлый. Хатын-кызларның үз хокукларын даулап баш күтәргән еллары бу! Бу вакыт инде Miele һәм Zanussi фирмалары да машинаның үз модельләрен тәкъдим итә. 
Ә совет хатын-кызлары бу вакытта әлеге могҗизалы техника турында хыяллана да алмый... Хәер, аны хәзер дә кухняның иң кирәк атрибуты дип санамаучылар байтак әле. Ә аңардан файдаланучылар: «Моны уйлап табучыга һәйкәл куярга кирәк!» – дигән сүзне, чынлап та, еш кабатлыйдыр. Хатын-кызның иң ышанычлы ярдәмчеләренең берсе бит ул! 
Жозефина Кокрейнның: «Әгәр берәү дә савыт-саба юа торган агрегат уйлап чыгарырга җыенмый икән, мин моны үзем эшләячәкмен!» – дигән сүзләре тарихка кереп калган. Сүзендә торган, рәхмәт аңа. Бөтен хатын-кызлар исеменнән зур рәхмәт! 


 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • 7039
    1
    63
  • 6881
    0
    58
  • «Насыйбың булыр әле!» Әдибә эштән кайтып керде дә, бермәлгә ишек төбендә тукталып, йорт эченә күз салды. Их, күңелгә рәхәт тә соң нур бөркеп торган өеңә кайтып керүләре! Бар җирдә дә тәртип,
    4669
    2
    49
  • Балан ачылары Әйдәгез, без бу хатынның исемен күрсәтмибез. Шулай исемсез генә булсын ул. Аның ни атлы булуы мөһим дә түгел бит. Ул – шушы көндәлекләрнең хуҗасы.  Теләсәгез, бастырыгыз, гыйбрәт булсын дип, егерме ел элек язылган дәфтәрләрне, миңа биргән иде.
    6813
    1
    47
Реклама
Соңгы комментарийлар
  • 30 апрель 2021 - 20:44
    Без имени
    Егет кешене күп кызлар ярата , концертына агылачак .Озак " мин егет " - диеп йөрер әле Ришат .
    Ришат ТӨХВӘТУЛЛИН: «Чак кына соңрак туганмын» 
  • 1 май 2021 - 21:53
    Без имени
    Ин яраткан жырчым.Телевизорда Ришатнын жырларын тапшырсалар, бар эшемне ташлап залга йогереп чыгам.Балалар да кунектелэр,тиз бул,дип,чакыралар.
    Ришат ТӨХВӘТУЛЛИН: «Чак кына соңрак туганмын» 
  • 2 май 2021 - 10:03
    Без имени
    Әйтер сүз юк...Гыйбрәтле хикәя! Без, татар хатын - кызлары, үз теләгебезне гел соңгы чиратка куеп өйрәнгән...тик, иң мөһименә кемнәндер рөхсәт сорамыйча үзебез дөрес дип санаганча карар кабул итәргә өйрәнсәк иде. Бу менә шушы очрак... Күңеле теләгәндә кайта алмавы гомере буена исеннән китмәячәк!!! Безнеке үтте...кире кайтарып булмый. Яшьләр, сезгә сүзем: ирне дә кимсетми үз теләгегездә нык торып, күңелегез кушканны үз акылыгызга, хисегезгә таянып гамәлгә салырга өйрәнегез!!! Без теләгегебезне аңлап үтәү түгел үтәргә теләмәгән дә ир кешене акларга тиеш түгелбез! Бу хикәяне укытып күптәннән әйтәсе килгән фикеремне Аллаһ фарыз итте күрәсең!!!
    SOS! Җанымны коткарыгыз!
  • 2 май 2021 - 15:11
    Без имени
    Бик яраткан артискам. "Сүнгән йолдызлар" дагы Сәрвәре генә дә аның буй җитмәс талантка ия икәненә дәлил.
    Җаным монда кала...
  • 2 май 2021 - 23:15
    Без имени
    Гажэеп дэрэжэдэ талантлы актриса турындагы язма очен рэхмэт. Олкэнэя барган саен, матурлыгы арткан кешелэр була. Аларнын эчке матурлыгы тышкы гузэллеккэ кушыла. Флера Хэмитова шундйлардан. Сабырлыгы,горурлыгы,гузэллеге белэн сокландыра ул. Хаман да сокландыра...
    Җаным монда кала...
Реклама
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда
Бу – безнең уртак тарихыбыз
Журналыбыз архивыннан
«Объективта – әни»