Ана теле җәүһәрләре

Һәр телнең борынгы заманнардан килгән, сөйләмдә сурәт буларак кулланылган, халкыбызның милли үзенчәлекләрен, фикер йөртү осталыгын күрсәткән телдә әзер килеш кулланыла торган берәмлекләре була. Мондый байлык олуг галимебез Нәкый Исәнбәт тарафыннан тупланып, “ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ ФРАЗЕОЛОГИК СҮЗЛЕГЕ”ндә халкыбызга кире кайтты. Без шул кыйммәтле сүзлектән аерым фразеологик берәмлекләрнең барлыкка килүен тасвирлаган иң кызыклы үрнәкләр бирүне башлап җибәрәбез.

АВЫЗДАН АКТЫ, ТАМАККА КЕРМӘДЕ. Була-була дип өмет иткән нәрсә кулга кермәү яки башка кешегә булып, алданып торып калу.
Иске заманнарның каһарманнары Искәндәр (Александр Македонский) белән Хозыр пәйгамбәрнең моннан ике мең ярым еллар элек Төньяк зольмәт (кояш күренми торган караңгылык) иленә килүләре, анда Тере суы чишмәсен тапкач, Искәндәр ашыга-ашыга итеген салып, суны кунычына тутырып, берьюлы күп-күп итеп кабып тиз эчмәкче булганда йотлыгудан бик каты тончыгып, Тере суы ирененә тисә дә авызына тимәве, Хозыр баба таран булмыйча, кешеләргә изгелек эшләп кенә йөргәнгә, Тере суы аңа насыйп булып, ул мәңге яшәүгә ирешү хакындагы һәм шуннан кайтышлый борынгы Болгар шәһәрен дә салулары хакындагы риваятькә бәйле әйтем.

АВЫЗЫНА ХОЗЫР ТӨКЕРГӘН. Теленнән гыйлем-хикмәт коючы, теле татлы, оста, галим кешегә карата әйтелә. Ул үзе мәдрәсәдә зирәклеге белән мәшһүр. Шәкерт арасында аны илһами дип, авызына Хозыр галәйһессәләм төкергән, ул укымый белә дип йөртәләр. Г. Ибраһимов.

Хозыр — Хозыр Ильяс — миф. мәңге суын эчкән үлемсез изге карт.
Бу әйтем XII йөз шагыйре мәшһүр Сөләйман Бакыргани хакында чыгарылган “Хәким Ата” исемле хыялый бер хикәя китабыннан таралган. (Китап 1846 елда Казанда басылган.) Анда язылганча, Хозыр, Сөләйманны шагыйрьлеге белән котлап, авызына төкерә. Хозыр мәңге суы эчкән, Сөләйман да шуның аркылы мәңге үлемсез, хикмәтле шигырьләр тудыручы хәким (акын) шагыйрь була итеп тасвирлана.

АГАЧ АТКА АТЛАНДЫРУ. Кешене алдау, ялганга ышандыру, алдандырып калдыру.
Кайвакыт мәҗнүн кеби көлмәс вә шатланмас идем,
Син агач ат өстенә атландыручы булмасаң. Г. Тукай.

АДӘМ БАЛАСЫ. Гомумән кеше. Дөньяда тәүге беренче кеше Адәм исемле булып, кешеләр шуннан таралган дигән Библия һәм Коръән легендасыннан киткән сүз. Ләкин бу әйтемдә хәзер кеше төшенчәсе абстракт мәгънәдә генә әйтелмичә, аның кемгәдер газиз бала булуы, ата-анага мөнәсәбәтле булуы ягыннан да әйтелә. “Зөбәйдә - адәм баласы”. Ш. Хөсәенов пьесасы.

АК ТУТАЙ. АК ТӘТӘЙ. Балалар туган яки кардәш олы апаны исеме белән әйтмичә, кадерләп һәм олылап атап йөртү сүзе. Юмарт, ягымлы апа мәгънәсендә.
- Төлке, төлке, Төләйман,
Төнлә кая барасың?
- Ак тутамны ир алган.
Шуны куа барамын. Әйтеш. Балалар фольклоры.

фото: https://pixabay.com



 

Татар хатын-кызлары өчен кызыклы язмаларны Сөембикә Telegram-каналында укыгыз


Ошый
Поделиться:
Комментарийлар (0)
Cимвол калды:
Хәзер укыйлар
  • Балдаклар, туй күлмәге калды, ә мин... Сүземне ерактанрак башлыйм әле. Әти үлгәндә мин әле тумаган да булганмын – әни 7 айлык корсаклы килеш калган. Аңа бу вакытта нибары 21 яшь булган...
    6348
    1
    45
  • Ялгыз канат Ире чит хатынга чыгып китсә дә, йөрәк болай әрнемәс иде. Хыянәтен кичерә алмый, мендәр кочаклап елар да, мәхәббәтне нәфрәткә әйләндереп яшәр иде. Ә ул хатынына гына түгел, балаларына, әти-әниләренә, диненә, үзенә хыянәт итте. Миләүшә яшь көе ирсез калды.
    7303
    0
    34
  • Рәхмәт, әнием! Аның ирен үтереп ташладылар. Дөресрәге, үләр дәрәҗәгә җиткәнче кыйнап ыргыттылар... Аңсыз гәүдәсен өйләреннән ике йөз метрлар чамасы җирдә, барак кебек шыксыз йортларның пычрак ишегалдыннан таптылар...
    3900
    0
    31
  • Бар җылымны сиңа бирәм, әни... Әнигә бар җылыңны да, назыңны да, яратуыңны да бирәсең, чөнки ул әни, һәм башкача уйлау, яшәү мөмкин түгелдер... Ә үз әниең булмаса?! Кемгә бүләк итәргә? Сине ничек бар шулай кабул итә торган кем бар тагын?! Әни бар! Иремнең әнисе!
    1975
    0
    28
  • Менә шулай... Чәй кайнар суга эләгү белән куе булып чыга башлый. Буяу бит инде. Шайтан алгыры!..
    2103
    0
    18
Реклама
Соңгы комментарийлар
Реклама
«Татар мамык шәле» бренды нәрсә ул?
«Татар гаиләсе / үрнәк алыгыз»
«Азат хатын» күргәзмәсе – Кабан күле буенда
«Сөембикә»нең яңа саны һәм... балчык
Әлфия Миңнуллина: «Әни Казанга яланаяклы кыз булып килгән иде, яланаяк мәңгелеккә китеп бара...»
Фарфор буенча рәссам Римма Газалиеваның шәхси күргәзмәсе
Укучыга таба яңа адым: «Сөембикә»нең февраль санын тәкъдим иттек 
Венера Ганиеваның ире, тавыш режиссеры Камил Фәйзрахмановны соңгы юлга озату
Беренче дулкын. Өмет, курку, хисләр
Татарстан журналистикасы тарихы – фотоларда